“BỌN EM KHÔNG HÀNG ĐÂU, VĨNH BIỆT THỦ TRƯỞNG NHÉ!”

“BỌN EM KHÔNG HÀNG ĐÂU, VĨNH BIỆT THỦ TRƯỞNG NHÉ!”

“Địch vây rát lắm thủ trưởng ạ, chúng em không chắc gì ra được, nhưng bọn em không hàng đâu, vĩnh biệt thủ trưởng nhé!” Một câu nói qua điện đàm giữa những người lính trinh sát đang bị quân Khmer Đỏ bao vây và người chỉ huy ở Sở chỉ huy Sư đoàn 320. Ở đầu dây bên kia, Trung tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Khuất Duy Tiến nghe rõ từng tiếng súng, từng tiếng mìn giữa chiến trường Campuchia. Ông hiểu những người lính trẻ của mình đang đứng trước ranh giới sống – chết. Họ biết có thể không trở về, nhưng điều cuối cùng họ muốn gửi đến người chỉ huy không phải là lời cầu cứu, mà là lời khẳng định: thà hy sinh chứ nhất quyết không đầu hàng.

Đằng sau câu nói ngắn ngủi ấy là cả một câu chuyện về một thế hệ người lính đã đi qua chiến tranh bằng lòng can đảm, ý chí và tình đồng đội. Và ở phía bên kia cuộc điện đàm ấy là Khuất Duy Tiến – người chỉ huy đã nhiều lần phải đối diện với những khoảnh khắc mà sự sống của người lính chỉ còn được tính bằng từng phút, từng giây. Ông không chỉ là người ra mệnh lệnh trên bản đồ tác chiến, mà là người trực tiếp nghe tiếng nói cuối cùng của những người lính thuộc quyền, chứng kiến họ chiến đấu đến viên đạn cuối cùng và mang theo nỗi đau ấy suốt phần đời còn lại.

Khuất Duy Tiến sinh năm 1931, trưởng thành trong quân đội qua những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp và chống Mỹ. Ông từng chiến đấu ở nhiều chiến trường, đảm nhiệm nhiều cương vị từ cán bộ cấp trung đoàn đến cán bộ tham mưu chiến dịch. Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1975, khi đang là Trưởng phòng Tác chiến Mặt trận B3 – Tây Nguyên, ông tham gia xây dựng phương án tác chiến, trong đó có kế hoạch nghi binh nhằm giữ bí mật hướng tiến công chủ yếu vào Buôn Ma Thuột. Chính những phương án táo bạo và kín đáo ấy đã góp phần tạo nên thế bất ngờ chiến lược cho Chiến dịch Tây Nguyên – trận đánh mở màn có ý nghĩa quyết định đối với cục diện chiến tranh.

Trong Chiến dịch Hồ Chí Minh, từ hướng Tây Bắc, ông tiếp tục cùng đơn vị chiến đấu, trực tiếp tham gia trận đánh căn cứ Đồng Dù, nơi Sư đoàn 25 quân đội Sài Gòn án ngữ. Việc tiêu diệt căn cứ Đồng Dù đã góp phần mở cánh cửa từ hướng Tây Bắc để Quân đoàn 3 tiến vào Sài Gòn, đánh chiếm những mục tiêu quan trọng, góp phần đưa cuộc kháng chiến chống Mỹ đi đến thắng lợi hoàn toàn.

Ngày 30 tháng 4 năm 1975, đất nước thống nhất. Những người lính của Sư đoàn 320 khi ấy đã có quyền nghĩ rằng cuộc chiến kéo dài hàng chục năm cuối cùng đã kết thúc. Nhưng lịch sử không cho họ một khoảng nghỉ dài. Chưa đầy ba năm sau, chiến tranh lại xuất hiện ở một hướng khác. Cuối năm 1977, chính quyền Khmer Đỏ liên tục tiến hành các hoạt động chống phá, xâm phạm biên giới Tây Nam Việt Nam. Từ một cán bộ tham mưu của Quân đoàn 3, Khuất Duy Tiến được điều động về làm Phó Sư đoàn trưởng Sư đoàn 320 vào tháng 2/1978.

Chỉ ít lâu sau, ông được cử ra Hà Nội học bổ túc tại Học viện Quân sự cấp cao. Nhưng ông chưa kịp học được bao lâu thì Thiếu tướng Nguyễn Kim Tuấn, Tư lệnh Quân đoàn 3, tìm đến và thông báo tình hình Sư đoàn 320 đang đặc biệt khó khăn, thương vong rất lớn, cấp trên đã xin điều ông trở lại làm Sư đoàn trưởng. Khuất Duy Tiến lập tức gác lại việc học để trở về chiến trường. Ông hiểu rằng lúc ấy những bài học trên giảng đường có thể chờ, còn những người lính đang chiến đấu thì không.

Trở lại Sư đoàn 320 trong một hoàn cảnh vô cùng khốc liệt, Khuất Duy Tiến phải đối mặt với một kiểu chiến đấu rất khác. Quân Khmer Đỏ lợi dụng địa hình phức tạp để đánh theo lối “bu bám”, xen cài, áp sát các trận địa, liên tục tập kích khiến bộ đội ta gặp nhiều khó khăn và thương vong. Có những ngày, các đơn vị phải giành giật từng đoạn chiến hào, từng công sự; đối phương có lúc bò vào tận hầm chốt để ném lựu đạn.

Trước tình thế ấy, người Sư đoàn trưởng không chỉ tìm cách đánh mạnh hơn mà phải tìm ra cách đánh phù hợp hơn. Sau nhiều tháng chiến đấu, Sư đoàn 320 từng bước làm chủ địa bàn, mở rộng hành lang, bắt liên lạc với lực lượng vũ trang yêu nước Campuchia. Đến cuối năm 1978, khi tình hình bước vào giai đoạn quyết định, Sư đoàn 320 được giao một nhiệm vụ đặc biệt táo bạo: đánh xuyên từ Memot theo đường 7 của Campuchia, tiến sâu gần 100km qua các tuyến phòng ngự của Khmer Đỏ để đánh vào sở chỉ huy mặt trận của chúng tại Krong Suong. Khuất Duy Tiến đề xuất không đánh theo cách thông thường mà tổ chức lực lượng cơ giới hành tiến thọc sâu, bỏ qua những mục tiêu thứ yếu để đánh thẳng vào mục tiêu chủ yếu. Cấp trên dự kiến chiến đấu trong khoảng ba ngày; ông đề nghị quyết tâm hoàn thành trong một ngày. Và thực tế, Sư đoàn 320 đã hoàn thành nhiệm vụ chỉ trong một ngày.

Nhưng những trận đánh ấy cũng phải trả bằng máu. Đầu tháng 1 năm 1979, trong chiến dịch tiến công giải phóng Phnom Penh, Sư đoàn 320 nhận nhiệm vụ đánh chiếm khu vực Kampong Cham, vượt sông Mekong, mở cửa cho các lực lượng chủ lực tiến về thủ đô Campuchia. Trước mắt họ là một phòng tuyến được Khmer Đỏ xây dựng rất mạnh, với xe tăng, thiết giáp, pháo binh và hệ thống công sự dày đặc. Dòng Mekong rộng lớn, nước chảy xiết và hai bờ dốc đứng trở thành một thử thách khủng khiếp đối với những người lính phải vượt sông dưới hỏa lực của đối phương.

Nhưng Sư đoàn 320 vẫn vượt sông.

Trong mưa đạn, những người lính lần lượt tiến về phía trước. Họ đánh chiếm thị xã Kampong Cham, tạo bàn đạp để các lực lượng tiếp tục tiến về Phnom Penh. Trưa ngày 7 tháng 1 năm 1979, tin thủ đô Phnom Penh được giải phóng truyền tới. Khuất Duy Tiến đứng lặng bên dòng Mekong. Đó đáng lẽ phải là khoảnh khắc của niềm vui chiến thắng. Nhưng người Sư đoàn trưởng không thể vui trọn vẹn. Trước mắt ông là dòng sông đã thấm máu của những người lính Sư đoàn 320. Ông hiểu rằng để có được giờ phút ấy, biết bao người đã mãi mãi nằm lại. Sau này, khi nhắc về quãng thời gian chiến đấu trên đất Campuchia, ông trầm giọng: “Hơn 4.000 cán bộ, chiến sĩ của Sư đoàn 320 đã anh dũng hy sinh.”

Phnom Penh được giải phóng nhưng nhiệm vụ của Sư đoàn 320 chưa kết thúc. Những tàn quân Khmer Đỏ vẫn còn ẩn náu ở nhiều vùng rừng núi. Sư đoàn tiếp tục truy quét, tiêu diệt các lực lượng còn lại, đồng thời giúp nhân dân Campuchia trở về quê hương, ổn định cuộc sống và xây dựng chính quyền mới. Những người lính Việt Nam không chỉ chiến đấu; họ còn phải đối diện với những gì chế độ diệt chủng để lại: những ngôi làng hoang vắng, những người dân đói khát, những gia đình ly tán và một đất nước bị đẩy vào tận cùng đau thương.

Chính trong những năm tháng ấy, Khuất Duy Tiến đã nhiều lần rơi nước mắt. Không phải vì sợ hãi trước chiến tranh, mà vì chứng kiến quá nhiều mất mát của đồng đội và nhân dân. Trong một lần, ông cử một nhóm năm chiến sĩ trinh sát trẻ đi nắm tình hình địch. Không may, nhóm trinh sát bị Khmer Đỏ phát hiện và bao vây. Từ Sở chỉ huy, ông nghe tiếng súng, tiếng mìn qua máy điện đàm. Ông biết lực lượng của mình đang ở vào tình thế vô cùng nguy hiểm. Khi đạn gần hết, lựu đạn chỉ còn lại vài quả, những người lính gọi về.

Và rồi câu nói ấy vang lên:

“Địch vây rát lắm thủ trưởng ạ, chúng em không chắc gì ra được, nhưng bọn em không hàng đâu, vĩnh biệt thủ trưởng nhé!”

Ở đầu dây bên này, người Sư đoàn trưởng không thể làm gì hơn ngoài động viên họ cố gắng giữ vững trận địa và chờ lực lượng ứng cứu. Nhưng có những khoảnh khắc mà mệnh lệnh của người chỉ huy cũng bất lực trước sự nghiệt ngã của chiến trường. Khuất Duy Tiến nghe những người lính của mình nói lời từ biệt. Ông biết họ có thể đang nói những lời cuối cùng của cuộc đời. Và sau cuộc điện đàm ấy, những người lính tuổi mười chín, đôi mươi đã nằm lại trên đất Campuchia.

Câu nói ấy vì thế không chỉ là lời tuyên bố về lòng dũng cảm. Nó còn là một lời gửi gắm. Những người lính biết mình có thể chết, nhưng không chấp nhận đầu hàng. Họ hiểu phía sau mình là đồng đội, là nhiệm vụ, là danh dự của người lính. Còn ở phía bên kia, người chỉ huy mang theo nỗi đau của những người đã không thể trở về.

Khuất Duy Tiến từng nói rằng khi được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ông cảm thấy vừa tự hào vừa nặng nề. Bởi chiếc huân chương ấy không phải của riêng ông. Nó thuộc về những người lính đã chiến đấu cùng ông và cả những người đã nằm xuống. Ông từng nhắc đến hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ Sư đoàn 320 đã hy sinh trong chiến tranh và khẳng định vinh dự ấy phải được dành cho tất cả những người đã góp phần làm nên chiến thắng.

Đó cũng chính là điều làm nên vẻ đẹp của một người chỉ huy. Chiến công không bao giờ chỉ thuộc về người đứng đầu. Phía sau mỗi quyết định tác chiến là những người lính đã hành quân, chiến đấu, chịu thương tích và có người vĩnh viễn không trở về. Một vị tướng có thể được lịch sử gọi tên, nhưng ông hiểu rằng dưới tên tuổi ấy là tên của biết bao đồng đội vô danh.

Sau những năm tháng ở Campuchia, Khuất Duy Tiến tiếp tục trở về phục vụ trong quân đội, đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng, trong đó có Tư lệnh Quân đoàn 3, Cục trưởng Cục Quân lực, Bộ Tổng Tham mưu và Hiệu trưởng Trường Sĩ quan Lục quân 1. Ông tiếp tục dành những năm tháng còn lại của cuộc đời cho quân đội, cho công tác xây dựng lực lượng và truyền lại kinh nghiệm cho các thế hệ sau. Ông từ trần ngày 23 tháng 11 năm 2024, hưởng thọ 94 tuổi.

Nhưng có lẽ, trong rất nhiều chiến công và cương vị của cuộc đời ông, câu nói của những người lính năm nào vẫn là một trong những ký ức khó quên nhất. Bởi đó là khoảnh khắc một người chỉ huy nghe thấy tiếng nói của những người lính mà mình yêu thương đang đứng trước cái chết. Và điều cuối cùng họ để lại không phải là sự sợ hãi, mà là lòng kiên cường.

“Bọn em không hàng đâu, vĩnh biệt thủ trưởng nhé!”

Hơn bốn mươi năm đã trôi qua. Những người lính năm ấy đã nằm lại trên đất Campuchia. Dòng Mekong vẫn chảy, Phnom Penh đã hồi sinh, những vùng đất từng chìm trong máu lửa nay đã có những mái nhà, những con đường, những tiếng cười của cuộc sống hòa bình. Nhưng với những người từng đi qua chiến trường ấy, ký ức về đồng đội chưa bao giờ mất đi. Khuất Duy Tiến cũng mang ký ức ấy suốt cuộc đời mình.

Với thế hệ hôm nay, câu chuyện về ông không chỉ là câu chuyện về một vị tướng từng chỉ huy Sư đoàn 320 tiến vào Phnom Penh. Đó là câu chuyện về người chỉ huy biết đau trước sự hy sinh của cấp dưới, về những người lính biết mình có thể chết nhưng không chịu khuất phục, và về một thế hệ đã đặt danh dự của người lính, tình đồng đội và nghĩa vụ với Tổ quốc lên trên sự sống của chính mình.

Có những lời nói chỉ kéo dài vài giây nhưng có thể ở lại với một con người suốt cả cuộc đời. “Vĩnh biệt thủ trưởng nhé!” là một lời như thế. Nó đã đi qua máy điện đàm giữa chiến trường khốc liệt, đi qua những năm tháng của lịch sử và đến hôm nay vẫn khiến người nghe nghẹn lại. Bởi phía sau năm chữ ấy là tuổi trẻ của những người lính đã gửi lại trên đất bạn; phía sau sự im lặng của người chỉ huy là nỗi đau không thể gọi thành lời; và phía sau tất cả là một phần giá trị của hòa bình mà thế hệ hôm nay đang được hưởng.

Những người lính ấy đã không trở về. Nhưng họ đã giữ lời. Họ không hàng.