BỐN GIỜ TRONG QUẬN LỴ TAM BÌNH

Đêm 22 tháng 11 năm 1940.

Tam Bình chìm trong bóng tối.

Nhưng ở nhiều nơi trong huyện, những con đường làng không còn yên tĩnh như thường ngày.

Từ các xã, từng nhóm người lặng lẽ tập hợp.

Những khẩu súng ít ỏi được kiểm tra lần cuối.

Những người làm nhiệm vụ liên lạc truyền tin đến các cơ sở.

Tại một số địa điểm, quần chúng đã sẵn sàng chờ hiệu lệnh.

Cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ sắp bắt đầu.

Người trực tiếp chỉ huy lực lượng khởi nghĩa ở Tam Bình đêm ấy là Nguyễn Văn Nhứt, thường được biết đến với tên Nguyễn Hiếu Tự.

Ông sinh năm 1912 tại ấp An Điền, xã Trung Hiếu, huyện Vũng Liêm, tỉnh Vĩnh Long.

Là một người có học thức trong một gia đình nông dân, Nguyễn Văn Nhứt sớm tham gia hoạt động cách mạng. Ông còn được biết đến là một nhà báo cách mạng, trước khi trở thành cán bộ lãnh đạo ở Vĩnh Long.

Năm 1940, khi tình hình ngày càng căng thẳng, ông được phân công làm Bí thư Quận ủy Tam Bình.

Và khi kế hoạch khởi nghĩa được triển khai, ông trở thành người trực tiếp chỉ huy lực lượng tại địa bàn này.

Tam Bình khi ấy là một trong những địa bàn có phong trào quần chúng phát triển mạnh.

Từ giữa năm 1940, truyền đơn, cờ và biểu ngữ xuất hiện ở nhiều nơi.

Những cuộc mít tinh diễn ra.

Quần chúng được vận động không tham gia quân đội của chính quyền thuộc địa, phản đối bắt bớ và không thừa nhận bộ máy tay sai.

Phong trào lan rộng đến nhiều xã.

Nhưng lực lượng cách mạng vẫn có một điểm yếu rất rõ:

vũ khí quá ít và quá thô sơ.

Đối phương có công sự.

Có súng.

Có quân tiếp viện.

Trong khi lực lượng khởi nghĩa phần lớn dựa vào lòng dân, vũ khí thu được và những phương tiện tự tạo.

Dù vậy, lệnh khởi nghĩa đã được truyền xuống.

Đêm 22 rạng sáng 23 tháng 11.

Tam Bình chia lực lượng thành nhiều mũi.

Mũi chủ lực do Nguyễn Văn Nhứt chỉ huy gồm khoảng 90 người, tiến về quận lỵ Tam Bình.

Mục tiêu là dinh quận và trại lính.

Một mũi khác đánh đồn Trà Luộc.

Mũi còn lại đánh vào Mỹ Thạnh Trung, đồng thời tìm cách ngăn đường tiếp viện của địch từ Vĩnh Long xuống.

Đúng thời điểm đã định, các mũi đồng loạt tiến công.

Ở quận lỵ, lực lượng của Nguyễn Văn Nhứt áp sát mục tiêu.

Trận đánh bắt đầu.

Trong đêm tối, tiếng súng vang lên giữa khu vực quận lỵ.

Lực lượng khởi nghĩa tiến vào.

Trại lính bị chiếm.

Đó là một thắng lợi quan trọng trong những giờ đầu tiên.

Nhưng mục tiêu lớn hơn vẫn còn phía trước.

Dinh quận là nơi địch cố thủ.

Bên trong có công sự kiên cố.

Những người phòng thủ dựa vào hệ thống hầm và vị trí phòng thủ để chống trả.

Lực lượng khởi nghĩa không có đủ vũ khí mạnh để nhanh chóng phá công sự.

Trận đánh chuyển sang giằng co.

Một giờ trôi qua.

Rồi hai giờ.

Rồi ba giờ.

Người ở bên ngoài tiếp tục tìm cách áp sát.

Người bên trong tiếp tục cố thủ.

Đến khoảng bốn giờ chiến đấu, tình hình vẫn chưa thể giải quyết.

Địch không chịu đầu hàng.

Lực lượng khởi nghĩa cũng không thể tiến sâu hơn nếu không có vũ khí thích hợp để phá công sự.

Nhưng một nguy cơ khác bắt đầu xuất hiện.

Quân tiếp viện từ Vĩnh Long đang kéo xuống.

Nếu tiếp tục cố giữ vị trí mà không có khả năng đánh nhanh, lực lượng khởi nghĩa có nguy cơ bị bao vây.

Đây là lúc người chỉ huy phải đối diện với một quyết định khó khăn.

Tiếp tục tấn công để giành thắng lợi hoàn toàn.

Hay rút lui để bảo toàn những người còn lại?

Nguyễn Văn Nhứt và lực lượng khởi nghĩa lựa chọn phương án thứ hai.

Họ rút khỏi quận lỵ.

Không phải vì cuộc tấn công chưa đạt được kết quả.

Ngay trong những giờ đầu, họ đã chiếm được trại lính và làm rung chuyển bộ máy chính quyền ở địa phương.

Nhưng nếu cố giữ một vị trí mà lực lượng không đủ khả năng bảo vệ, toàn bộ lực lượng có thể bị tiêu diệt.

Rút lui lúc ấy là để giữ người.

Giữ lực lượng.

Giữ những cơ sở còn lại.

Cuộc khởi nghĩa ở Tam Bình chưa kết thúc ngay sau khi lực lượng rời quận lỵ.

Tại Cái Ngang, một trận đánh khác diễn ra.

Lực lượng cách mạng chiếm được nhà việc Phú Lộc Đông.

Tin tức lan ra.

Người dân đi chợ sớm chứng kiến bộ máy cai trị cũ bị đánh bật khỏi địa bàn.

Những tờ thuế thân – thứ giấy tờ gắn với chế độ thuế khóa của chính quyền thuộc địa – bị người dân xé bỏ và ném xuống sông Cái Ngang.

Một hành động rất nhỏ.

Nhưng trong bối cảnh ấy, nó mang ý nghĩa biểu tượng mạnh mẽ.

Đó là lúc người dân thể hiện rằng họ không còn muốn tiếp tục chấp nhận những quy định của bộ máy cai trị cũ.

Ở những nơi khác trong Tam Bình, quần chúng cũng nổi dậy.

Nhiều đồn bốt bị uy hiếp.

Các tuyến đường bị phá.

Cầu bị chặn.

Những con đường tiếp viện của địch bị cản trở.

Trong một khoảng thời gian ngắn, bộ máy cai trị của địch ở nhiều địa bàn bị rung chuyển.

Nhưng sự chênh lệch lực lượng ngày càng rõ.

Quân Pháp từ Vĩnh Long xuống tiếp viện.

Những tuyến đường bị phá được sửa lại.

Các lực lượng khởi nghĩa phải rút dần khỏi những địa điểm đã chiếm giữ.

Sau cuộc chiến đấu, Nguyễn Văn Nhứt cùng lực lượng còn lại rút về khu vực Gò Cỏ Ống, Mỹ Thạnh Trung để bảo toàn lực lượng.

Cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ ở Tam Bình thất bại về mục tiêu cuối cùng.

Nhưng nó để lại một dấu ấn đặc biệt.

Bởi trong một thời gian ngắn, những người nông dân vốn không có nhiều vũ khí đã đứng lên cùng lực lượng cách mạng, tấn công trực tiếp vào bộ máy cai trị.

Và Nguyễn Văn Nhứt là người đứng ở trung tâm của trận đánh ấy.

Sau khi cuộc khởi nghĩa bị đàn áp, chính quyền thuộc địa bắt đầu truy lùng những người tham gia.

Nguyễn Văn Nhứt cũng không thoát khỏi cuộc truy bắt.

Ông bị bắt.

Từ Khám Lớn Vĩnh Long, ông bị giải về Sài Gòn và tiếp tục bị giam giữ.

Các tài liệu địa phương ghi nhận ông bị tra tấn để khai thác thông tin nhưng vẫn giữ vững khí tiết của một người hoạt động cách mạng.

Cuộc đời của Nguyễn Văn Nhứt sau đó không chỉ được nhớ bằng trận đánh ở Tam Bình.

Ông còn được biết đến với tư cách một nhà báo cách mạng.

Những bài viết và hoạt động báo chí của ông gắn với phong trào đấu tranh ở Nam Bộ.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào chức danh “nhà báo”, rất khó hình dung con người đã từng đứng giữa một trận đánh kéo dài hàng giờ trong quận lỵ Tam Bình.

Một bên là công việc của người cầm bút.

Một bên là công việc của người chỉ huy.

Và trong năm 1940, hai con đường ấy gặp nhau ở một điểm:

phục vụ cuộc đấu tranh cách mạng.

Nhiều năm sau, tên Nguyễn Hiếu Tự được đặt cho một trường trung học phổ thông tại Vĩnh Long.

Đó không chỉ là một cái tên.

Nó nhắc về một người con của vùng đất Vĩnh Long đã tham gia phong trào cách mạng từ những năm đầu, từng giữ vai trò Bí thư Quận ủy Tam Bình và trực tiếp chỉ huy cuộc khởi nghĩa tại đây.

Còn ở Tam Bình, những địa danh từng diễn ra trận đánh năm 1940 vẫn còn trong ký ức địa phương.

Quận lỵ.

Cái Ngang.

Mỹ Thạnh Trung.

Trà Luộc.

Những địa danh ấy ngày nay có thể hiện ra rất bình thường trên bản đồ.

Nhưng đêm 22 tháng 11 năm 1940, chúng từng trở thành những điểm nóng của một cuộc nổi dậy.

Và giữa những địa danh ấy là hình ảnh một người chỉ huy đứng trước một bài toán mà chiến tranh luôn đặt ra:

đánh tiếp hay giữ lực lượng?

Nguyễn Văn Nhứt đã chọn giữ người sau bốn giờ giằng co.

Quyết định ấy không tạo ra một chiến thắng vang dội.

Nhưng nó giúp những người còn lại tiếp tục tồn tại sau khi cuộc khởi nghĩa bị đàn áp.

Năm năm sau, Cách mạng Tháng Tám thành công.

Những kinh nghiệm của các cuộc khởi nghĩa năm 1940 trở thành một phần của quá trình chuẩn bị lực lượng và đấu tranh sau này.

Vì vậy, đêm Tam Bình năm ấy không chỉ là một trận đánh thất bại.

Nó là một lần thử lửa.

Một lần để những người nông dân và những người cách mạng biết rằng họ có thể cùng nhau đứng lên.

Một lần để những người chỉ huy nhìn thấy rõ hơn sức mạnh của quần chúng và những giới hạn của một lực lượng chưa đủ vũ khí.

Và một lần để lịch sử ghi lại tên của Nguyễn Văn Nhứt – Nguyễn Hiếu Tự.

Bốn giờ trong quận lỵ Tam Bình không làm nên một chiến thắng cuối cùng.

Nhưng bốn giờ ấy đã chứng minh rằng vào một đêm tháng Mười Một năm 1940, giữa vùng đất Nam Bộ, có những người đã bước ra khỏi bóng tối và đối mặt trực tiếp với bộ máy cai trị.

Họ biết mình ít vũ khí hơn.
Họ biết phía sau đối phương còn có quân tiếp viện.
Nhưng họ vẫn tiến lên.

Và khi phải rút lui, họ mang theo thứ quan trọng nhất:

những con người còn sống để tiếp tục con đường chưa hoàn thành.