BÓNG DÁNG TÓC DÀI VÀ NGỌN LỬA ĐỒNG KHỞI: Sức Mạnh Phi Thường Của Người Phụ Nữ Bến Tre

BÓNG DÁNG TÓC DÀI VÀ NGỌN LỬA ĐỒNG KHỞI: Sức Mạnh Phi Thường Của Người Phụ Nữ Bến Tre

Mênh mông đồng bằng sông Cửu Long, nơi những dòng sông Tiền, sông Hậu cuộn chảy phù sa bồi đắp nên xứ sở trù phú, có một vùng đất mang tên Bến Tre – xứ dừa xanh bạt ngàn. Chính tại nơi đây, trong những năm tháng đen tối nhất của cuộc chiến, đã khai sinh một đội quân không gươm giáo, không quân phục, nhưng lại có sức mạnh lay chuyển cả một guồng máy chiến tranh tàn bạo. Đó là “Đội quân tóc dài,” một danh xưng vừa kiêu hãnh vừa chan chứa nước mắt, gắn liền với cuộc Đồng Khởi lịch sử năm 1960.

Năm 1959, đất Bến Tre chìm trong một sự tĩnh lặng đáng sợ. Cái tĩnh lặng của sự nén chịu, của nỗi đau bị dồn đến chân tường. Sau Hiệp định Genève, lẽ ra phải có một cuộc tổng tuyển cử hòa bình, nhưng rồi đất nước lại chia cắt, và miền Nam rơi vào vòng kiểm soát của chính quyền Ngô Đình Diệm. Chính sách “tố cộng, diệt cộng” với Luật 10/59 đã biến miền Tây Nam Bộ thành lò lửa. Chiếc máy chém di động, biểu tượng của sự khủng bố trắng, đã càn quét khắp các xóm làng, giết hại những người cách mạng và cả những người dân vô tội.

Những đêm trăng treo trên ngọn dừa, người dân Bến Tre không còn nghe tiếng hò, tiếng hát giao duyên mà chỉ còn nghe tiếng đờn kìm réo rắt, như tiếng lòng người mẹ mất con, tiếng vợ mất chồng. Dân quân cách mạng bị truy sát đến mức chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Lãnh đạo Tỉnh ủy Bến Tre bấy giờ, nhìn về tương lai, chỉ thấy một màu đen kịt. Giữa cảnh nồi da nấu thịt ấy, ai sẽ là người đứng ra phá vỡ lớp vỏ bọc im lìm của nỗi sợ hãi?

Không phải đàn ông, không phải những người lính đã trải qua bao trận mạc. Mà chính là những người phụ nữ.

Tên bà là Nguyễn Thị Định, hay còn gọi thân mật là Cô Ba Định. Bà là một người phụ nữ Nam Bộ điển hình: chân chất, thâm trầm, với đôi mắt sáng, chứa đựng cả sự cương nghị và lòng trắc ẩn. Bà đã từng vượt biển ra Bắc báo cáo tình hình, mang theo hy vọng mong manh về một sự thay đổi chiến lược. Khi trở về, mang theo Nghị quyết 15 của Trung ương Đảng, bà nhận ra thời cơ đã chín muồi, nhưng vấn đề là làm thế nào để biến chỉ thị thành hành động cách mạng trong bối cảnh lực lượng vũ trang gần như bằng không?

Bến Tre là tỉnh đầu tiên khởi xướng phong trào Đồng Khởi theo tinh thần Nghị quyết 15, nhưng họ phải làm theo cách của riêng mình. Bà Định và các đồng chí đã họp bàn, đưa ra một quyết định táo bạo: phải dựa vào quần chúng, đặc biệt là phụ nữ, để tạo ra thế trận "ba mũi giáp công": chính trị, binh vận, và vũ trang.

Trong ba mũi nhọn ấy, mũi chính trị và binh vận được giao phó hoàn toàn cho phụ nữ. Họ gọi đó là “Đội quân tóc dài” (tên gọi xuất hiện sau này, nhưng tinh thần thì đã có ngay từ đầu). Tại sao lại là phụ nữ?

Thứ nhất, chính quyền Sài Gòn ít cảnh giác hơn với phụ nữ, nhất là những người mẹ, người vợ nông dân. Họ không bị coi là mối đe dọa vũ trang. Thứ hai, và quan trọng hơn, phụ nữ là hiện thân của sự sống, của hòa bình, của đạo lý truyền thống Việt Nam. Họ mang theo mình một sức mạnh đạo đức phi thường. Khi một người lính chĩa súng vào một phụ nữ, người mẹ, người chị, anh ta phải đối diện không chỉ với kẻ thù mà còn với lương tri của chính mình.

Sức mạnh của Đội quân tóc dài bắt đầu được thử lửa vào ngày 17 tháng 1 năm 1960, tại ba xã Định Thủy, Phước Hiệp, và Bình Khánh thuộc huyện Mỏ Cày, Bến Tre. Đây là phát súng lệnh của cuộc Đồng Khởi.

Trước hết là công tác vận động. Các má, các chị ở Bến Tre đã truyền tai nhau lời hiệu triệu. Họ nhận nhiệm vụ làm ra vũ khí thô sơ: súng ngựa trời, giáo mác, và đặc biệt là đòn gánh, cây chĩa. Nhưng vũ khí lớn nhất của họ lại là lời nói, là sự gan góc và mái tóc dài buông xõa. Mái tóc ấy, trong quan niệm truyền thống, là biểu tượng của người phụ nữ, của trinh tiết, của sự thủy chung. Nay, mái tóc ấy được dùng như một lá chắn, một lời tố cáo không lời trước bạo quyền.

Một trong những chiến thuật kinh điển của Đội quân tóc dài là vây đồn và đấu tranh trực diện. Từng đoàn phụ nữ, có khi lên đến hàng ngàn người, đội nón lá, áo bà ba đen, khăn rằn quấn cổ, kéo đến bao vây các đồn bốt, các trụ sở tề điệp. Họ không mang súng, nhưng họ mang theo những đứa con nhỏ, những chiếc đòn gánh, và những lời lẽ đanh thép.

Tôi muốn kể lại một tình huống điển hình. Tại một đồn bốt nhỏ ở Giồng Trôm, Tỉnh ủy quyết định bao vây để tiêu diệt chi khu. Khi lực lượng vũ trang cách mạng chưa kịp hành động, hàng trăm phụ nữ đã kéo đến, tạo thành một vành đai mềm nhưng kiên cố. Họ đứng vòng quanh đồn, la hét, tố cáo tội ác của lính ngụy, đòi trả lại chồng con, đòi chấm dứt bắn giết.

"Trả con tao đây! Tụi bây có phải là người không? Sao lại đi giết đồng bào mình?"

Những tiếng kêu than, những lời nguyền rủa bằng tiếng mẹ đẻ, xé toang sự im lặng của buổi sáng. Lính trong đồn bị bất ngờ, tay ôm súng nhưng không dám bắn. Khi họ chĩa súng, các má, các chị lại xô con mình lên phía trước. "Bắn đi! Bắn chết mẹ mày đi! Để coi tụi bây có dám bắn những đứa con nít này không!"

Khoảnh khắc đó, ranh giới giữa chiến trường và gia đình bị xóa nhòa. Người lính trong đồn, đa số là con em nông dân bị bắt lính, nhìn thấy hình ảnh mẹ mình, chị mình qua những người phụ nữ ấy. Họ hoang mang. Súng đạn vô dụng trước nước mắt và sự dũng cảm của người mẹ. Chính nhờ những cuộc đấu tranh trực diện như vậy mà nhiều đồn bốt bị cô lập, tinh thần lính ngụy bị dao động, và cuối cùng phải tháo chạy hoặc đầu hàng.

Đội quân tóc dài không chỉ đơn thuần là biểu tình. Họ là những chiến sĩ binh vận tài tình. Họ dùng “nghệ thuật” của sự mềm mỏng để hóa giải bạo tàn.

Một chiến thuật khác là đấu tranh tại chỗ và đòi hỏi dân sinh. Khi lính ngụy càn quét, chị em phụ nữ không chạy trốn mà ôm lấy cột nhà, nằm chắn ngang đường, bám vào xe quân sự. Họ đấu tranh đòi giảm thuế, đòi chia đất, đòi tự do đi lại. Những yêu sách tưởng chừng nhỏ bé, nhưng lại là cơ sở chính trị vững chắc để người dân đứng lên, từ bỏ sự sợ hãi.

Mái tóc dài của họ không chỉ là biểu tượng. Nó là công cụ. Trong những cuộc đấu tranh giằng co, các chị thường dùng mái tóc của mình để quấn vào bánh xe jeep, vào dây cương ngựa, vào chân lính, làm chậm bước tiến của chúng. Mái tóc mềm mại ấy, khi được sử dụng bởi lòng căm thù và sự kiên cường, trở thành một chiếc xiềng vô hình nhưng đầy sức nặng.

Điều đáng kinh ngạc nhất là khả năng tổ chức của họ. Từ một vài nhóm nhỏ ban đầu, Đội quân tóc dài đã phát triển thành một mạng lưới rộng lớn, từ xã lên huyện, lên tỉnh. Họ phân chia thành các tiểu đội, trung đội, với người phụ trách từng mặt: lo cơm nước, may vá, tải thương, và quan trọng nhất là đấu tranh chính trị.

Có một câu chuyện kể về bà Nguyễn Thị Sương, người đã tổ chức một đoàn phụ nữ hàng trăm người từ Mỏ Cày kéo lên thị xã Bến Tre để đấu tranh. Đoàn người đi bộ hàng chục cây số, vượt qua nhiều trạm gác. Bị lính chặn lại, họ đồng loạt ngồi xuống, hát những bài ca cách mạng và tố cáo tội ác. Lính ngụy không thể nổ súng vào đám đông phụ nữ ấy. Cuối cùng, chính quyền Sài Gòn phải nhượng bộ, hứa hẹn điều tra và chấm dứt đàn áp. Đó không chỉ là một chiến thắng về tinh thần, mà còn là một chiến thắng pháp lý, làm lung lay niềm tin của lính địch vào chính nghĩa mà họ đang bảo vệ.

Thành công của Đồng Khởi Bến Tre là một bản hùng ca, nhưng nó không phải không có những đau thương. Các chị em phụ nữ đã phải đối mặt với sự đánh đập, tra tấn dã man của kẻ thù. Nhưng chính sự kiên cường của họ đã khiến cả kẻ thù phải khiếp sợ.

Khi bị bắt, bị tra tấn, họ giữ vững khí tiết. Họ dùng những lời lẽ nhẹ nhàng, giàu tình cảm để thuyết phục những người lính gác. Họ kể về gia cảnh của những người bị giết, kể về ước mơ hòa bình của người dân. Họ lật ngược tình thế, biến mình từ nạn nhân thành những người phán xét, buộc những người lính phải đối diện với sự thật về cuộc chiến mà họ đang tham gia.

Nhiều người lính ngụy đã lén lút tiếp tế lương thực cho các chị em đang bị giam cầm. Nhiều người đã bỏ ngũ, hoặc trở thành cơ sở bí mật cho cách mạng sau khi nghe lời khuyên của các má, các chị. Đây là mũi nhọn binh vận thành công nhất: dùng tình người, dùng nước mắt để đánh bại súng đạn, dùng đạo lý để đánh bại bạo lực.

Đội quân tóc dài đã thực sự tạo ra một vùng giải phóng về mặt tinh thần, trước khi lực lượng vũ trang kịp giải phóng về mặt địa lý. Họ là chiếc cầu nối vững chắc, giúp lực lượng cách mạng bám rễ, phát triển trở lại sau một thời gian dài bị tổn thất nặng nề.

Sau cuộc Đồng Khởi năm 1960, ngọn lửa cách mạng đã bùng lên khắp miền Nam. "Kinh nghiệm Bến Tre" và hình ảnh Đội quân tóc dài trở thành một chiến thuật mẫu mực, được nhân rộng ra nhiều tỉnh thành. Mái tóc dài của người phụ nữ Việt Nam không còn chỉ là nét đẹp truyền thống mà đã trở thành biểu tượng của lòng yêu nước, của ý chí quật cường.

Đội quân tóc dài Bến Tre là một câu chuyện độc đáo trong lịch sử chiến tranh thế giới. Nó minh chứng cho một điều: sức mạnh lớn nhất không phải là sắt thép, mà là tinh thần, là lương tri, là sức mạnh của nhân dân, đặc biệt là phụ nữ, khi họ đứng lên đòi quyền sống, đòi hòa bình.

Hôm nay, khi đứng dưới những hàng dừa xanh ngát của Bến Tre, chúng ta vẫn cảm nhận được khí chất kiên cường của những người phụ nữ năm xưa. Họ đã đi vào lịch sử không bằng quân hàm, không bằng huân chương, mà bằng những bước chân trần, bằng những lời ca bi tráng và những mái tóc dài mang theo sức nặng của lịch sử. Họ là tượng đài sống, là di sản bất diệt của lòng dũng cảm, một bài học sâu sắc về sức mạnh phi bạo lực có thể thay đổi vận mệnh dân tộc.

Câu chuyện về Đội quân tóc dài không chỉ là lịch sử Bến Tre. Đó là tinh hoa của truyền thống Việt Nam, nơi người phụ nữ luôn giữ vai trò không thể thay thế trong mọi cuộc chiến đấu, nơi sự mềm mỏng của tơ lụa có thể cuốn phăng sức mạnh của đạn bom. Dòng chảy lịch sử mãi mãi ghi ơn những bóng dáng tóc dài ấy, những người đã gieo mầm hy vọng và châm ngòi cho ngọn lửa Đồng Khởi bùng cháy rực rỡ trên mảnh đất phương Nam.