BÓNG ĐEN BIÊN GIỚI

Dọc biên giới Tây Nam Việt Nam, nơi rừng rậm nối liền đất Việt với Campuchia, người ta bắt đầu nghe thấy một điều bất thường: không còn ranh giới của sự yên ổn. Những đêm dài không trăng, tiếng súng thỉnh thoảng vọng về từ phía bên kia biên giới, nơi chính quyền Khmer Đỏ do Pol Pot lãnh đạo đang biến đất nước Campuchia thành một cơn ác mộng có thật.

Đó không còn là xung đột thông thường. Đó là sự sụp đổ của một xã hội bị cực đoan hóa đến tận cùng. Từ năm 1975 đến 1979, dưới chế độ Khmer Đỏ do Pol Pot đứng đầu, hàng triệu người Campuchia bị cưỡng bức rời khỏi thành phố, lao động cưỡng bức trong điều kiện khắc nghiệt, và hàng loạt cuộc thanh trừng nội bộ diễn ra trong im lặng.

Biên giới Việt Nam trở thành nơi đầu tiên hứng chịu làn sóng tấn công. Những làng mạc thuộc An Giang, Tây Ninh, Kiên Giang liên tục bị tập kích. Người dân không kịp hiểu chuyện gì đang xảy ra, chỉ biết chạy vào rừng, mang theo trẻ nhỏ và những thứ có thể cầm trong tay.

Trong những báo cáo sau này của Bộ đội Biên phòng Việt Nam, có những đêm không còn khái niệm phòng thủ hay tấn công rõ ràng. Chỉ có sinh tồn. Những người lính Việt Nam bám trụ trong rừng, giữa mưa và bóng tối, vừa giữ biên giới, vừa cứu dân chạy loạn.

Không ai gọi đó là chiến tranh ngay lập tức. Nhưng tất cả đều hiểu rằng một điều gì đó rất lớn đang sụp đổ phía bên kia đường biên giới.

Đến cuối năm 1978, sau nhiều năm xung đột leo thang, Việt Nam quyết định mở chiến dịch quân sự tiến sâu vào lãnh thổ Campuchia nhằm chấm dứt các cuộc tấn công và hỗ trợ lực lượng đối lập Campuchia chống lại Khmer Đỏ. Đây là giai đoạn mở đầu cho cuộc chiến biên giới Tây Nam và sự kiện dẫn đến việc chế độ Khmer Đỏ bị lật đổ năm 1979.

Những đoàn quân hành quân qua rừng rậm, xuyên qua những con đường đất đỏ ẩm ướt, mang theo không chỉ vũ khí mà còn là sự nặng nề của một cuộc chiến không dễ gọi tên. Rừng Campuchia khi ấy không còn là rừng theo nghĩa tự nhiên. Nó đầy dấu vết của bỏ hoang, của làng mạc bị xóa sổ, của những cánh đồng không còn người canh tác.

Có những ngôi làng chỉ còn lại khung nhà cháy đen. Có những con đường không còn dấu chân người. Và có những nơi, sự im lặng trở nên đáng sợ hơn bất kỳ âm thanh nào.

Trong hồi ký của nhiều cựu chiến binh Việt Nam tham gia chiến trường Campuchia, họ thường nhắc đến cảm giác “không biết mình đang đi qua một đất nước hay đi qua tàn tích của một thế giới đã biến mất”. Đó không chỉ là chiến đấu, mà còn là chứng kiến sự đổ vỡ của một xã hội.

Khi tiến vào sâu hơn, họ gặp những người dân Campuchia kiệt quệ, đói khát, trốn trong rừng. Những cuộc gặp không cần ngôn ngữ. Chỉ cần ánh mắt. Có những người lính Việt Nam đã chia phần lương khô cuối cùng của mình cho những đứa trẻ không còn biết nói.

Chiến tranh không chỉ diễn ra bằng súng đạn. Nó diễn ra bằng sự kiệt quệ của con người.

Đến đầu năm 1979, lực lượng Khmer Đỏ bị đẩy lùi khỏi Phnom Penh. Chế độ Pol Pot sụp đổ, mở ra một giai đoạn mới cho Campuchia. Nhưng hậu quả mà nó để lại là một đất nước gần như bị xóa trắng về mặt xã hội: cơ sở hạ tầng sụp đổ, hàng triệu người thiệt mạng, và một ký ức tập thể không thể lành.

Trong các tài liệu quốc tế, sự kiện này được xem là một trong những thảm họa nhân đạo lớn nhất thế kỷ 20. Nhiều nghiên cứu sau này của Liên Hợp Quốc ghi nhận số nạn nhân ước tính lên đến khoảng 1,7 đến 2 triệu người trong giai đoạn Khmer Đỏ cầm quyền.

Khi chiến tranh kết thúc, những người lính trở về không mang theo chiến thắng theo nghĩa thông thường. Họ mang theo ký ức về một đất nước bị phá vỡ, về những cánh rừng không còn tiếng người, về những ánh mắt không biết phải đặt tên là gì.

Biên giới Tây Nam sau đó dần yên lại. Nhưng không bao giờ trở lại như trước.

Có những cuộc chiến không kết thúc bằng tiếng súng cuối cùng. Chúng kết thúc bằng sự im lặng kéo dài nhiều năm sau đó.

Và có những ký ức không cần kể lại quá nhiều lần. Chỉ cần nhắc đến Khmer Đỏ, nhắc đến Pol Pot, nhắc đến biên giới Tây Nam, người ta sẽ tự hiểu rằng đó là một trong những giai đoạn mà con người đã đi rất xa khỏi giới hạn của nhân tính.