Bông Văn Dĩa – Người mở lối giữa trùng khơi

Từ xóm biển Rạch Gốc đến con đường cách mạng

Bông Văn Dĩa sinh năm 1905 trong một gia đình ngư dân nghèo ở Rạch Gốc, vùng đất cuối trời Nam Bộ, nơi cuộc sống của người dân gắn với con nước, cửa biển và những chuyến ghe ra khơi. Tuổi thơ và những năm tháng trưởng thành của ông diễn ra giữa cảnh người lao động bị áp bức, bóc lột dưới chế độ thực dân và cường hào.

Theo tư liệu đăng trên Báo Quân đội nhân dân, ông được thầy giáo, nhà cách mạng Phan Ngọc Hiển giác ngộ, rồi đi theo cách mạng. Năm 1940, ông được kết nạp Đảng và tham gia cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai – một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử đấu tranh cách mạng của Đảng bộ và nhân dân vùng đất Cà Mau.

Được giao nhiệm vụ đưa chỉ thị khởi nghĩa từ đất liền ra đảo, Bông Văn Dĩa đã sử dụng sự am hiểu địa hình, đường sông và vùng biển quê nhà để góp phần nối liền sự chỉ đạo của tổ chức với lực lượng đang hoạt động trên Hòn Khoai. Khi cuộc khởi nghĩa nổ ra đêm 13/12/1940, ông không chỉ là người chuyển tin, mà còn tham gia vào lực lượng đấu tranh trên đảo.

Cuộc khởi nghĩa giành được thắng lợi ban đầu nhưng nhanh chóng rơi vào thế cô lập khi phong trào ở các địa phương không thể phối hợp đồng loạt. Thực dân Pháp đàn áp, truy bắt những người tham gia. Bông Văn Dĩa bị kết án tù và đày ra Côn Đảo.

Nhà tù không khép lại con đường cách mạng của người ngư dân Rạch Gốc. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông tiếp tục hoạt động, nhận những nhiệm vụ ngày càng khó khăn. Từ một vùng quê sông nước, cuộc đời ông dần gắn với những tuyến đường vận chuyển vũ khí, tài liệu và lực lượng phục vụ kháng chiến.

Người đi qua biển để đưa vũ khí về quê hương

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, đường biển trở thành một hướng vận chuyển quan trọng. Vũ khí, đạn dược và phương tiện phục vụ chiến đấu không thể chỉ trông chờ vào những tuyến đường bộ đầy hiểm nguy. Những chuyến đi qua biển, qua rừng, sang đất bạn rồi trở về đòi hỏi người thực hiện phải có bản lĩnh, kinh nghiệm và khả năng tổ chức.

Theo tư liệu lịch sử được Báo Quân đội nhân dân đăng tải, Bông Văn Dĩa từng cùng đồng đội tổ chức những chuyến đi bằng đường biển sang Thái Lan để trao đổi, thu mua và vận chuyển vũ khí về phục vụ chiến trường miền Nam. Những hành trình ấy không đơn thuần là chuyện vượt biển. Đó là hoạt động bí mật trong điều kiện luôn đối mặt với nguy cơ bị phát hiện, bị bắt giữ hoặc bị cướp bóc trên đường vận chuyển.

Những năm tháng ấy hun đúc ở ông kinh nghiệm của một người sống với biển, sự thận trọng của người làm công tác bí mật và ý thức sâu sắc về trách nhiệm với nhiệm vụ được giao.

Đến sau Hiệp định Genève năm 1954, khi đất nước tạm thời bị chia cắt, yêu cầu chi viện cho chiến trường miền Nam ngày càng cấp thiết. Với người từng nhiều năm hoạt động trên vùng biển cực Nam, Rạch Gốc không chỉ là quê hương mà còn là địa bàn có thể nghiên cứu để tổ chức một tuyến vận chuyển chiến lược.

Chuyến đi mở đường và lựa chọn Vàm Lũng

Đầu thập niên 1960, trước yêu cầu đưa vũ khí từ miền Bắc vào miền Nam bằng đường biển, Bông Văn Dĩa được giao nhiệm vụ tổ chức chuyến vượt biển ra Bắc, đồng thời khảo sát khả năng mở tuyến vận tải và tìm bến tiếp nhận ở miền Nam.

Đó là một nhiệm vụ có ý nghĩa vượt xa một chuyến đi thông thường. Muốn đưa tàu từ miền Bắc vào Nam, phải tìm được cửa biển phù hợp, đánh giá luồng lạch, thủy triều, điều kiện tiếp cận và khả năng giữ bí mật. Một quyết định sai có thể khiến con tàu bị phát hiện, hàng hóa rơi vào tay đối phương, những người tham gia bị bắt và cả kế hoạch vận chuyển chiến lược bị đe dọa.

Tư liệu của Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Cà Mau ghi nhận vai trò của Bông Văn Dĩa trong việc khảo sát và đề xuất sử dụng cửa Vàm Lũng, vùng Rạch Gốc, làm nơi tiếp nhận tàu chở vũ khí. Với người xa lạ, đó có thể chỉ là một cửa biển ở miền cực Nam. Nhưng với người đã nhiều năm gắn bó với vùng sông nước này, từng luồng lạch và đặc điểm của vùng biển đều có thể trở thành dữ liệu quan trọng để cân nhắc một phương án lớn.

Sau các chuyến khảo sát, phương án mở bến được báo cáo lên cấp trên. Đến tháng 10/1962, tàu Phương Đông I chở chuyến vũ khí đầu tiên từ miền Bắc vào Nam cập bến Vàm Lũng an toàn. Bông Văn Dĩa đảm nhiệm vai trò chính trị viên; thuyền trưởng là Lê Văn Một. Sự kiện ấy trở thành một dấu mốc quan trọng trong quá trình hình thành tuyến vận tải chiến lược mang tên Đường Hồ Chí Minh trên biển.

Từ đây, vùng đất rừng đước, cửa sông và những xóm biển của Cà Mau bước vào một nhiệm vụ đặc biệt: đón tàu, tiếp nhận vũ khí, giữ bí mật kho tàng và tổ chức vận chuyển hàng hóa đến các chiến trường.

Khi bến cảng được dựng lên bằng lòng dân

Một con tàu có thể vượt hàng nghìn hải lý, nhưng để hàng hóa đến được chiến trường, còn cần cả một mạng lưới bến bãi, người dẫn đường, nơi cất giấu, phương tiện trung chuyển và những cơ sở sẵn sàng bảo vệ bí mật.

Tại vùng Tân Ân – Rạch Gốc, rừng đước, sông rạch chằng chịt và sự am hiểu địa bàn của cư dân địa phương tạo điều kiện cho việc xây dựng bến tiếp nhận. Nhưng địa hình thuận lợi thôi chưa đủ. Điều quyết định còn là sự tin cậy và chở che của nhân dân.

Những hồi ức được Báo Cà Mau ghi lại từ các cựu cán bộ, chiến sĩ Đoàn 962 cho thấy người dân địa phương đã góp công, góp sức, hỗ trợ phương tiện và giữ kín thông tin về bến bãi, kho tàng. Trong hoàn cảnh đối phương tăng cường kiểm soát, sự im lặng có trách nhiệm của người dân, sự sẵn sàng giúp đỡ của các gia đình và khả năng phối hợp giữa lực lượng vận tải với cơ sở địa phương đều góp phần bảo vệ tuyến đường.

Bông Văn Dĩa gắn với quá trình tổ chức, xây dựng và bảo vệ bến tiếp nhận tại Cà Mau. Sau khi tuyến vận tải đi vào hoạt động, Đoàn 962 được thành lập để thực hiện nhiệm vụ đón nhận, bảo quản và phân phối vũ khí cho các chiến trường. Công việc ấy không dừng lại ở lúc con tàu cập bến. Hàng hóa phải được chuyển khỏi khu vực nguy hiểm, cất giữ an toàn, rồi phân phối qua những tuyến đường sông, đường bộ giữa vòng kiểm soát ngày càng gắt gao của đối phương.

Khi tuyến vận tải trên biển bị phát hiện sau sự kiện Vũng Rô năm 1965, nhiệm vụ càng trở nên gian nan. Đối phương tăng cường ngăn chặn; các lực lượng vận tải phải thay đổi phương thức hoạt động, tìm cách tiếp tục đưa vũ khí vào chiến trường. Những chuyến đi sau đó gắn với nhiều mất mát, hy sinh của cán bộ, chiến sĩ trên biển.

Trong hoàn cảnh ấy, giá trị của một người chỉ huy không chỉ nằm ở khả năng hoàn thành một chuyến đi, mà còn ở năng lực tổ chức con người, bảo vệ lực lượng và duy trì nhiệm vụ trong những điều kiện ngày càng khắc nghiệt.

Người anh hùng và dấu ấn còn lại

Tháng 6/1967, Bông Văn Dĩa được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vì những thành tích đặc biệt xuất sắc trong chiến đấu và công tác. Cuộc đời ông là một hành trình dài từ cuộc khởi nghĩa Hòn Khoai, những năm tháng tù đày, các chuyến vận chuyển vũ khí trong kháng chiến chống Pháp đến việc khảo sát, mở đường và tổ chức tiếp nhận vũ khí trên biển.

Ông mất ngày 30/5/1983, tại quê hương Rạch Gốc. Ngôi nhà tưởng niệm mang tên ông cùng những địa chỉ lịch sử gắn với Bến Vàm Lũng trở thành nơi để các thế hệ sau tìm hiểu về một giai đoạn đặc biệt của lịch sử vùng đất cực Nam.

Nhìn lại cuộc đời Bông Văn Dĩa, điều đọng lại không chỉ là hình ảnh một người đi biển can trường. Đó còn là câu chuyện về sự chuyển hóa kinh nghiệm đời thường thành năng lực phục vụ cách mạng: hiểu con nước để chọn đường đi, hiểu địa bàn để tìm bến đỗ, hiểu lòng dân để tổ chức một mạng lưới hoạt động bí mật.

Đường Hồ Chí Minh trên biển không được hình thành bởi riêng một cá nhân. Đó là thành quả của sự lãnh đạo, tổ chức, hy sinh của nhiều thế hệ cán bộ, chiến sĩ và sự chở che của nhân dân. Nhưng trong hành trình ấy, dấu ấn của Bông Văn Dĩa vẫn nổi bật bởi ông đã góp phần biến hiểu biết về vùng biển quê nhà thành một phương án có ý nghĩa chiến lược đối với cuộc kháng chiến.

Hôm nay, khi nhìn ra biển Cà Mau, những con tàu vẫn nối đất liền với các vùng biển xa. Biển không còn chỉ là tuyến đường bí mật giữa chiến tranh, mà còn là không gian sinh kế, phát triển và bảo vệ chủ quyền. Câu chuyện Bông Văn Dĩa vì thế vẫn mang ý nghĩa với thế hệ trẻ: dũng cảm phải đi cùng hiểu biết; lòng yêu nước phải gắn với hành động; và những việc lớn lao đôi khi bắt đầu từ sự am hiểu sâu sắc nơi mình sinh ra, lớn lên.

Người con Rạch Gốc đã đi qua biển để mở một con đường cho đất nước. Sóng có thể xóa dấu vết của những chuyến tàu, nhưng không thể xóa ký ức về những con người đã góp phần đưa con đường ấy đi vào lịch sử.