Bữa cơm chờ người trở về

Cuối năm 1973, ở một làng quê nằm bên con sông nhỏ, có một gia đình mà mỗi buổi chiều đều giữ lại một thói quen kỳ lạ giữa những năm tháng chiến tranh. Đó là dù nhà có bao nhiêu người, dù hôm ấy có nhận được thư hay không, dù ngoài đồng có mất mùa hay trong làng vừa nghe tin một người hy sinh, bà Sáu vẫn bảo con dâu đặt thêm một chiếc bát bên mâm cơm. Chiếc bát ấy không bao giờ được dùng, đôi khi chỉ có vài hạt cơm vô tình rơi vào rồi được bà nhẹ nhàng gạt ra, nhưng nó luôn nằm ở vị trí ngay bên cạnh chỗ ngồi của người con trai duy nhất của bà, anh Thành, người đã nhập ngũ từ ba năm trước và chưa một lần trở về kể từ ngày lên đường.

Ban đầu, mọi người trong nhà nghĩ bà chỉ làm vậy vì nhớ con, nhưng về sau, khi chiến tranh kéo dài, chiếc bát trở thành một phần của mỗi bữa cơm. Người con dâu tên Hạnh nhiều lần muốn cất đi để mẹ đỡ buồn, nhưng bà Sáu không đồng ý. Bà nói rằng Thành vẫn còn sống thì chiếc bát ấy phải để đó, còn nếu một ngày nào đó có tin khác thì lúc ấy bà sẽ tự mình cất.

Hạnh là vợ của Thành, hai người cưới nhau chưa đầy một năm trước khi anh nhập ngũ. Ngày Thành đi, Hạnh đang mang thai đứa con đầu lòng. Anh chỉ kịp ở nhà thêm một tuần sau khi nhận giấy gọi rồi lên đường, để lại cho vợ một chiếc khăn tay, một chiếc đồng hồ cũ và lời hứa rằng nếu còn sống, anh nhất định sẽ trở về trước khi con biết gọi cha.

Đứa trẻ sau đó được đặt tên là Bình.

Khi Bình lên ba, cậu bé vẫn chưa từng nhìn thấy cha.

Mỗi khi thấy người đàn ông nào mặc bộ quân phục đi qua làng, Bình lại chạy ra cổng hỏi mẹ rằng có phải cha về không. Hạnh nhiều lần phải ôm con vào lòng, giải thích rằng cha đang ở rất xa, nhưng rồi sẽ có ngày cha trở về.

Bình tin lời mẹ.

Còn bà Sáu thì tin vào chiếc bát.

Một buổi chiều tháng mười, trong lúc Hạnh đang nấu cơm, có một người đưa thư đến nhà. Anh trao cho bà Sáu một lá thư từ đơn vị của Thành. Bà cầm thư bằng đôi tay run run, không mở ngay mà ngồi xuống chiếc ghế gỗ ngoài hiên. Hạnh đứng bên cạnh, còn Bình chạy đến hỏi có phải cha gửi thư không.

Bà Sáu gật đầu.

Trong thư, Thành kể rằng đơn vị vẫn đang làm nhiệm vụ ở một nơi rất xa, anh khỏe, chỉ hơi gầy hơn trước. Anh hỏi mẹ có còn đau lưng không, hỏi Hạnh có còn hay thức khuya không, hỏi Bình đã biết chạy chưa. Cuối thư, anh viết rằng anh nhớ nhất những bữa cơm gia đình và nhớ chiếc bát mẹ luôn đặt bên cạnh mình.

Bà Sáu đọc đến đó thì bật cười.

Hạnh cũng cười.

Bình nghe thấy tên mình thì hỏi cha viết gì.

Hạnh bảo rằng cha hỏi con đã lớn chưa.

Bình nói rằng con lớn rồi, cha về con sẽ cho cha xem.

Bức thư được bà Sáu cất vào chiếc hộp gỗ.

Tối hôm ấy, chiếc bát lại được đặt xuống.

Bình ngồi cạnh bà và hỏi bao giờ cha về.

Bà nói rằng khi nào cha về thì sẽ ăn bằng chiếc bát này.

Cậu bé gật đầu.

Những ngày sau đó, cuộc sống vẫn tiếp tục.

Chiến tranh khiến mọi thứ thiếu thốn, nhưng Hạnh vẫn cố gắng giữ cho gia đình có một bữa cơm đủ đầy nhất có thể vào mỗi tối. Khi có rau thì ăn rau, khi có cá thì dành phần ngon cho bà, khi gạo ít thì nấu cháo loãng. Chiếc bát của Thành vẫn được đặt ở đó.

Có những hôm Bình nghịch ngợm làm đổ bát của mình, Hạnh phải lau cả nền nhà, còn bà Sáu vẫn cẩn thận giữ chiếc bát bên cạnh.

Một buổi tối, Bình hỏi tại sao cha không ăn cùng cả nhà.

Bà Sáu bảo rằng cha đang làm việc.

Bình hỏi cha làm gì.

Bà nói cha đang giúp mọi người.

Cậu bé suy nghĩ một lúc rồi nói rằng vậy khi cha về thì con sẽ giúp cha ăn cơm.

Bà Sáu nghe xong quay mặt đi lau nước mắt.

Năm tháng trôi qua.

Bình lên sáu.

Cậu bắt đầu đi học.

Mỗi sáng trước khi đến trường, cậu đều hỏi mẹ hôm nay có tin cha về không.

Hạnh luôn trả lời rằng chưa.

Cậu không buồn lâu, vì trong suy nghĩ của một đứa trẻ, người đi xa có thể trở về bất cứ lúc nào.

Nhưng Hạnh hiểu rằng chiến tranh càng kéo dài thì hy vọng càng trở nên mong manh.

Một ngày nọ, một người đồng đội của Thành ghé qua làng.

Anh mặc quân phục đã bạc màu, trên vai mang chiếc ba lô cũ.

Hạnh nhận ra anh từng xuất hiện trong một bức ảnh mà Thành gửi về.

Người lính đứng ngoài cổng rất lâu rồi mới bước vào.

Bà Sáu nhìn anh và hỏi ngay rằng Thành đâu.

Người lính không trả lời.

Chỉ riêng sự im lặng ấy cũng đủ khiến bà hiểu.

Hạnh ôm lấy Bình.

Người lính nói rằng Thành đã hy sinh trong một trận đánh cách đó nhiều tháng.

Anh kể rằng Thành bị thương nặng nhưng vẫn cố đưa đồng đội ra khỏi khu vực nguy hiểm.

Trước khi mất, Thành nhờ người đồng đội nếu có ngày trở về được quê thì hãy nói với mẹ rằng anh vẫn nhớ những bữa cơm nhà.

Anh cũng nói rằng anh nhớ chiếc bát mẹ thường đặt bên cạnh.

Bà Sáu ngồi xuống.

Bà không khóc.

Bà chỉ hỏi tại sao bây giờ mới báo.

Người lính nói rằng chiến trường lúc ấy hỗn loạn, đơn vị phải di chuyển liên tục, mãi sau mới có cơ hội liên lạc.

Hạnh nghe đến đó thì quay mặt đi.

Bình không hiểu.

Cậu hỏi người lính rằng cha bao giờ về.

Người lính nhìn cậu bé rất lâu.

Anh không trả lời được.

Bà Sáu ôm cháu vào lòng và nói rằng cha sẽ về theo cách của cha.

Bình hỏi cách nào.

Bà nói rằng sau này con sẽ hiểu.

Đêm ấy, Hạnh không muốn đặt chiếc bát nữa.

Cô nói với mẹ rằng đã đến lúc cất đi.

Bà Sáu ngồi bên mâm cơm, nhìn chiếc bát rất lâu rồi bảo rằng hôm nay cứ đặt xuống lần cuối.

Hạnh làm theo.

Mâm cơm hôm ấy chỉ có rau luộc, một bát canh và ít cá kho.

Bình ngồi đối diện chiếc bát trống.

Cậu hỏi tại sao cha vẫn không ăn.

Không ai trả lời.

Sau bữa cơm, bà Sáu cầm chiếc bát lên, rửa sạch rồi đặt vào chiếc hộp gỗ cùng với lá thư của Thành.

Hạnh nghĩ rằng từ ngày mai, chiếc bát sẽ không còn xuất hiện nữa.

Nhưng sáng hôm sau, bà Sáu lại lấy nó ra.

Hạnh hỏi mẹ tại sao.

Bà nói rằng mẹ không đặt bát cho Thành nữa.

Mẹ đặt nó cho những người chưa kịp trở về.

Hạnh nhìn mẹ.

Bà Sáu nói rằng trong làng còn nhiều gia đình đang chờ người thân, nhiều người mẹ vẫn để phần cơm cho con, nhiều người vợ vẫn nghĩ một ngày nào đó cánh cửa sẽ mở.

Nếu mình cất chiếc bát thì chẳng khác nào nói với họ rằng không cần chờ nữa.

Hạnh nghe xong không biết nói gì.

Từ hôm đó, chiếc bát vẫn xuất hiện.

Nhưng không còn là chiếc bát dành riêng cho Thành.

Nó trở thành chiếc bát của những người vắng mặt.

Bà Sáu nói rằng nếu một người chưa về, hãy cứ để họ một chỗ trong mâm cơm.

Nhiều gia đình trong làng bắt đầu làm theo.

Nhà ông Bảy đặt một chiếc bát cho người con trai mất tích.

Nhà cô Mai đặt một chiếc bát cho người chồng chưa có tin.

Có nhà đặt đến hai chiếc.

Những bữa cơm trong làng trở nên lặng lẽ hơn, nhưng cũng ấm áp hơn.

Người ta không còn hỏi nhau “bao giờ họ về” quá nhiều.

Chỉ cần nhìn những chiếc bát là hiểu.

Một năm sau ngày nhận tin Thành hy sinh, Bình bắt đầu hiểu rằng cha mình sẽ không trở về bằng con đường mà cậu từng chờ.

Cậu hỏi mẹ rằng cha có biết con đã lớn không.

Hạnh nói rằng cha biết.

Bình hỏi làm sao mẹ biết.

Hạnh lấy lá thư cũ ra cho con xem.

Trong thư, Thành viết rằng anh hy vọng khi trở về, con trai sẽ không còn là đứa trẻ nhỏ nữa.

Bình đọc rất chậm.

Cậu không hiểu hết những dòng chữ, nhưng vẫn giữ lá thư rất cẩn thận.

Từ đó, mỗi khi ăn cơm, Bình tự mình đặt chiếc bát của cha.

Cậu không còn hỏi khi nào cha về.

Cậu chỉ đặt bát xuống thật ngay ngắn.

Nhiều năm sau, chiến tranh kết thúc.

Bình trở thành một thanh niên.

Làng quê thay đổi từng ngày, những con đường được mở rộng, trường học được xây lại, những căn nhà tranh dần thay bằng nhà gạch. Nhưng trong nhiều gia đình vẫn còn những chiếc bát trống.

Bà Sáu đã già yếu.

Một hôm, bà gọi Bình lại và đưa cho cậu chiếc hộp gỗ.

Bên trong là chiếc bát của Thành, lá thư cũ và chiếc đồng hồ đã ngừng chạy.

Bà nói rằng sau này con hãy giữ.

Bình hỏi bà giữ để làm gì.

Bà nói rằng để nhớ rằng cha con từng có một chỗ ngồi trong căn nhà này.

Bình cầm chiếc bát.

Nó chẳng có gì đặc biệt.

Chỉ là một chiếc bát men trắng đã sứt một góc.

Nhưng với Bình, nó nặng hơn bất kỳ thứ gì cậu từng cầm.

Sau khi bà Sáu qua đời, Bình mang chiếc bát về nhà mình.

Anh lập gia đình và có con.

Một tối, khi cả nhà đang ăn cơm, đứa con trai nhỏ hỏi tại sao trên bàn lại có thêm một chiếc bát nhưng không có ai ngồi ở đó.

Bình nhìn chiếc bát rồi kể cho con nghe về ông nội.

Anh kể rằng ngày xưa ông nội đi chiến đấu khi bà nội còn trẻ, rằng ông chưa từng được nhìn thấy con trai lớn lên, nhưng mỗi bữa cơm gia đình vẫn luôn dành cho ông một chỗ.

Đứa trẻ hỏi ông nội có trở về không.

Bình nhìn ra ngoài cửa.

Anh nói rằng ông không trở về bằng đôi chân, nhưng ông trở về trong những câu chuyện của gia đình.

Đứa trẻ không hiểu hoàn toàn, nhưng nó đưa tay đặt thêm đôi đũa cạnh chiếc bát.

Bình mỉm cười.

Anh không ngăn con.

Từ đó, mỗi dịp giỗ cha, gia đình anh lại đặt chiếc bát ấy lên mâm cơm.

Nhiều năm sau nữa, khi Bình đã già, anh trở về quê vào một ngày cuối thu.

Ngôi nhà cũ của bà Sáu đã được sửa lại.

Chiếc bàn gỗ ngày trước vẫn còn.

Anh ngồi xuống đúng vị trí cha từng ngồi trong những bức ảnh cũ.

Anh đặt chiếc bát lên bàn.

Không còn ai cần chờ nữa.

Những người thuộc thế hệ ấy phần lớn đã trở thành ký ức.

Nhưng Bình vẫn đặt chiếc bát xuống.

Một người hàng xóm đi ngang qua nhìn thấy rồi hỏi anh có phải vẫn giữ thói quen cũ không.

Bình nói rằng không phải thói quen.

Đó là cách gia đình anh nhớ về một người.

Chiều hôm ấy, Bình ngồi một mình bên hiên.

Anh mở lá thư cũ của cha.

Giấy đã vàng, nét chữ đã nhạt.

Anh đọc lại câu cuối mà mình đã đọc hàng trăm lần.

Cha anh nói rằng anh nhớ nhất những bữa cơm nhà.

Bình gấp lá thư lại.

Anh nhìn vào chiếc bát.

Đã hơn nửa thế kỷ kể từ ngày cha anh rời khỏi căn nhà ấy.

Thế nhưng một chiếc bát nhỏ vẫn đủ sức nối hai thời gian lại với nhau, nối một người cha đã hy sinh với đứa con chưa từng được cha bế trên tay, nối một người mẹ già với đứa con trai đã không trở về và nối những gia đình từng ngồi bên nhau trong những năm chiến tranh với những thế hệ sinh ra sau hòa bình.

Bình hiểu rằng có những người ra đi quá lâu đến mức không thể trở về, nhưng điều đó không có nghĩa họ biến mất.

Họ vẫn còn trong cách người mẹ nhớ đến con, trong cách người vợ kể về chồng, trong những lá thư đã cũ, trong những chiếc áo được cất giữ và trong một chiếc bát được đặt thêm trên mâm cơm dù người ngồi đối diện đã không còn.

Đêm ấy, trước khi rời quê, Bình lau sạch chiếc bát rồi đặt lại vào chiếc hộp.

Anh không mang nó đi.

Anh nghĩ nó nên ở lại căn nhà này.

Bởi nơi đây đã từng có một người mẹ chờ con, một người vợ chờ chồng và một đứa trẻ chờ cha.

Ngoài sân, gió thổi qua hàng cau.

Bình đứng trước hiên nhìn căn nhà lần cuối rồi khép cửa.

Trên chiếc bàn gỗ cũ, chiếc bát trắng vẫn nằm đó, im lặng như suốt bao nhiêu năm.

Nó không còn chứa cơm.

Không còn có đôi đũa đặt bên cạnh.

Nhưng trong ký ức của một gia đình, nó vẫn giữ nguyên vị trí của một người chưa bao giờ thật sự rời khỏi mâm cơm.

Và có lẽ, trong những năm tháng chiến tranh, điều đau lòng nhất không phải là một chiếc ghế trống hay một chiếc bát không người dùng, mà là việc có những gia đình đã phải học cách sống cùng sự trống vắng ấy, đồng thời vẫn giữ lại một chỗ cho người đã đi xa, bởi chỉ cần còn một chỗ trên mâm cơm, còn một cái tên được gọi và còn một người nhớ đến, thì người đã khuất vẫn chưa bao giờ bị đẩy ra khỏi mái nhà mà họ từng yêu thương.