Bữa cơm ngô của tuổi thơ

Tôi nghe câu chuyện này từ ông Nguyễn Xuân Dinh, một cựu chiến binh quê ở Quỳnh Lưu, Nghệ An. Mỗi lần nhắc về tuổi thơ trước những năm kháng chiến chống Mỹ, ông không kể ngay chuyện đói rét hay những ngày đi bộ đến trường. Điều ông nhớ nhất lại là bữa cơm ngô của cả gia đình vào những chiều mùa đông.

Ông bảo: “Bây giờ cơm trắng đầy mâm, nhưng có những hương vị cả đời không quên được.”

Những năm ấy, quê ông còn nghèo lắm. Ruộng ít, người đông, lại thường gặp bão lụt. Gạo phải dè sẻn từng bữa. Mẹ ông trồng thêm ngô trên những bãi đất pha cát ven làng để chống đói.

Mỗi mùa thu hoạch, cả nhà quây quần tách hạt ngô dưới ánh đèn dầu. Hạt ngô vàng óng đổ lách tách vào thúng nghe vui tai như tiếng mưa đầu mùa.

Mẹ thường nói:

– Ngô không ngon bằng gạo, nhưng nuôi được người.

Cậu bé Dinh khi ấy chỉ khoảng mười tuổi, chưa hiểu hết nỗi lo của người lớn. Cậu chỉ biết mỗi khi mẹ đồ ngô, căn bếp nhỏ lại thơm lên một mùi ngọt ấm rất riêng.

Bữa cơm ngô thường bắt đầu từ lúc trời nhá nhem. Mẹ đổ ngô đã xay dập vào chõ, đặt lên bếp rơm. Hơi nước bốc lên quyện với mùi khói khiến cả gian bếp mờ ảo.

Trong mâm chỉ có một rổ cơm ngô vàng sẫm, bát canh rau tập tàng và đĩa cà muối.

Cha đi làm đồng về muộn, đôi chân còn dính bùn. Ông ngồi xuống, nhìn mâm cơm rồi cười:

– Hôm nay được ăn ngô mới, quý rồi.

Cả nhà bắt đầu ăn. Hạt ngô hơi cứng, nhai lâu mới thấy vị bùi và ngọt lan ra nơi đầu lưỡi. Đứa em út thường nhăn mặt vì khó nuốt. Mẹ liền chan thêm ít nước canh và dỗ dành:

– Ăn đi con, lớn mới khỏe.

Ông Dinh kể rằng ngày ấy ai cũng đói nên ăn rất ngon. Không ai bỏ sót một hạt ngô nào trong bát.

Có một buổi tối ông nhớ suốt đời.

Ngoài trời mưa phùn gió bấc. Cả nhà đang ăn thì có tiếng gõ cửa. Một người bộ đội hành quân qua làng xin bát nước nóng. Quần áo anh ướt sũng, khuôn mặt tái vì lạnh.

Mẹ không chỉ cho nước. Bà bưng luôn phần cơm ngô của mình đặt trước mặt người lính.

Anh bộ đội vội xua tay:

– Cháu xin nước thôi, bác để phần cho các em.

Mẹ cười hiền:

– Các em còn có ngày mai. Các chú phải đi đêm nay.

Người lính lặng đi một lúc rồi cúi đầu cảm ơn. Anh ăn rất chậm, như sợ vơi mất phần cơm ít ỏi ấy.

Cậu bé Dinh ngồi nhìn mà thấy thương mẹ, vì tối đó bà chỉ uống bát nước rau rồi bảo mình đã no.

Nhiều năm sau ông mới hiểu: mẹ không hề no.

Chiến tranh qua đi, cuộc sống khá hơn. Gia đình có gạo trắng, có cá thịt trong những dịp đặc biệt. Nhưng mỗi lần thu hoạch ngô, mẹ ông vẫn đồ một chõ nhỏ cho cả nhà ăn.

Bà nói:

– Để nhớ những ngày mình đã đi qua.

Khi mẹ mất, trong gian bếp cũ vẫn còn chiếc chõ gỗ đã ám khói đen bóng. Ông Dinh giữ lại như một kỷ vật.

Một lần, các cháu ở thành phố về quê chơi. Ông đồ ngô cho chúng ăn thử. Bọn trẻ ăn vài miếng rồi hỏi:

– Sao hồi xưa ông ăn được món này mỗi ngày?

Ông cười, xoa đầu cháu:

– Vì hồi đó không chỉ có ngô trong bát. Còn có tình thương của ông bà, cha mẹ.

Rồi ông kể cho các cháu nghe chuyện người bộ đội đêm mưa năm ấy. Cả lũ trẻ im lặng rất lâu.

Bây giờ, con đường làng đã bê tông hóa, nhà cửa sáng đèn điện. Nhưng mỗi khi chiều đông về, ông Dinh vẫn tưởng như nghe tiếng ngô lách tách trong chõ, ngửi thấy mùi khói rơm và thấy mẹ ngồi bên bếp lửa, đôi bàn tay gầy gầy vun than đỏ.

Ông bảo với tôi:

“Tuổi thơ nghèo thật, nhưng không hề nghèo ký ức. Có những bữa ăn thiếu thốn lại nuôi con người lớn lên bằng lòng biết ơn.”

Và tôi hiểu rằng, bữa cơm ngô của tuổi thơ không chỉ là câu chuyện về cái đói của một thời. Đó là câu chuyện về sự chắt chiu, về tình mẹ, về lòng sẻ chia của người dân quê nghèo trong những năm tháng đất nước còn nhiều gian khó.