BỨC ẢNH CHƯA KỊP GỬI

Mùa khô năm 1974. Miền Đông Nam Bộ ngột ngạt trong nắng cháy và khói súng. Thu Hà, hai mươi lăm tuổi, là phóng viên mặt trận của một tờ báo quân giải phóng. Chiếc máy ảnh Liên Xô cũ là vật quý nhất cô mang theo, luôn được bọc kỹ trong túi dù giữa mưa rừng, bùn đất và bom đạn. Hà thường nói đùa với đồng đội: “Các anh giữ trận địa, còn tôi giữ khoảnh khắc.” Nhưng ai cũng hiểu, để có một tấm ảnh giữa chiến trường, đôi khi phải đánh đổi bằng mạng sống. Đơn vị Hà bám theo một mũi tiến công gần tuyến phòng thủ địch. Nhiệm vụ của cô là ghi lại hình ảnh bộ đội vượt qua tuyến lửa. Sáng hôm ấy, trận đánh diễn ra dữ dội hơn dự tính. Pháo dội kín bìa rừng. Đạn quét rát mặt cỏ tranh. Một chiến sĩ trẻ tên Vũ, người vẫn hay giúp Hà mang cuộn phim, hét lớn: “Chị Hà! Lùi lại!” Nhưng đúng lúc ấy, Hà nhìn thấy giữa làn khói bụi — một tổ y tá đang cõng thương binh băng qua khoảng trống, phía sau là lá cờ giải phóng vẫn được giữ cao không ngã. Khoảnh khắc ấy quá nhanh. Quá dữ dội. Và không thể lặp lại. Hà lao lên. Cô quỳ xuống giữa tiếng súng, chỉnh nét bằng đôi tay run vì sức ép bom. Tách! Một khuôn hình. Ngay sau đó, một đợt pháo dập xuống. Đất đá tung mù. Vũ nhào tới kéo cô vào hố bom cạn. Máy ảnh văng khỏi tay. Khi khói tan, Hà bị thương ở vai, máu thấm đỏ áo. Việc đầu tiên cô hỏi không phải vết thương. “M… máy ảnh đâu?” Vũ bật khóc khi thấy chiếc máy nằm dưới bùn, méo mó phần vỏ. Nhưng cuộn phim… vẫn còn. Ba ngày sau, tại căn cứ. Tấm ảnh được tráng trong căn hầm tối bằng hóa chất đơn sơ. Khi bức hình hiện dần trên giấy, cả tổ lặng đi. Trong ảnh: giữa khói lửa mịt mùng, người y tá cõng thương binh vẫn lao về phía trước; lá cờ phía sau tung lên trong ánh sáng chói gắt của chiến trường. Một sự thật không lời. Một biểu tượng của sự sống đi xuyên qua cái chết. Tòa soạn quyết định gửi bức ảnh ra quốc tế. Nhưng trước khi kịp chuyển đi, căn cứ bị càn quét. Nhiều tài liệu phải chôn giấu khẩn cấp. Bức ảnh ấy, cùng lá thư Hà viết cho mẹ, bị cất trong một ống đựng bản đồ bằng nhôm, chôn dưới gốc cao su già. Năm 1983. Trong lần trở lại chiến trường xưa, Thu Hà cùng đồng đội tìm lại được chiếc ống nhôm ấy. Lá thư đã úa màu. Bức ảnh vẫn còn nguyên. Trong thư, cô viết: “Mẹ ơi, nếu con không về kịp, mẹ hãy hiểu rằng con đã sống những ngày đáng sống. Con muốn giữ lại cho mai sau thấy rằng, giữa chiến tranh, con người ta vẫn ôm nhau mà bước tới.” Bức ảnh sau này được trưng bày trong bảo tàng. Người xem thường đứng rất lâu trước nó. Không chỉ vì chiến tranh. Mà vì trong khung hình ấy, họ nhìn thấy lòng can đảm của những con người bình thường. Còn Thu Hà, mái tóc nay đã bạc, mỗi lần nhìn lại vẫn chạm nhẹ vào vết sẹo cũ nơi vai trái và mỉm cười: “Có những bức ảnh không chỉ để nhớ… mà để chúng ta sống xứng đáng hơn với những người đã ở trong đó.”