BỨC ẢNH CHỤP CHUNG KHÔNG CÒN ĐỦ NGƯỜI

Ngày trước, ở giữa những năm tháng khốc liệt nhất của chiến tranh, giữa khói lửa, giữa những chuyến hành quân căng thẳng, đơn vị chúng tôi đã chụp chung với nhau một bức ảnh. Chỉ là một khoảnh khắc tình cờ thôi – khi cả tiểu đội nghỉ lại ở mé rừng, sau một đợt hành quân dài, có ánh nắng hiếm hoi lọt qua tán lá, và có người đề nghị: “Hay ta chụp chung một tấm, lỡ mai không còn đủ người thì… vẫn nhớ nhau.” Khi câu nói ấy phát ra, ai cũng cười, tưởng chỉ là nói đùa để làm dịu đi sự căng thẳng. Nhưng không ai biết rằng câu nói ấy đã thành điềm báo cho những mất mát sau này…

Trong bức ảnh năm ấy, chúng tôi đứng thành hai hàng, người chống súng, người khoác vai nhau, người vẫn còn đeo ba lô vì sợ… lỡ có báo động bất ngờ thì kịp lao đi. Áo quần sờn cũ, khuôn mặt gầy, đôi mắt còn vương bụi đường, nhưng nụ cười thì sáng đến lạ kỳ. Một nụ cười trẻ trung, vô tư và đầy tự tin của những chàng trai tin rằng mình chắc chắn sẽ sống để thấy ngày chiến thắng.

Thế rồi chiến tranh tiếp tục cuốn tất cả vào vòng xoáy nghiệt ngã của nó.

Người đứng ở góc trái bức ảnh – Hòa, chàng trai hiền lành nhất tiểu đội, người luôn nói nhỏ và hay cười – đã hy sinh trong một trận đánh đêm chỉ sau đó vài tháng. Anh ngã xuống khi đang làm nhiệm vụ tải thương, che thân cho đồng đội. Không tiếng kêu, không lời trăng trối. Chỉ có ánh mắt mở trừng trừng nhìn lên trời, rồi lịm dần khi bình minh chưa kịp đến.

Người đứng chính giữa – Phú, chính trị viên phó – người luôn căn dặn chúng tôi trước mỗi trận đánh, luôn khuyên bảo, luôn dặn phải giữ đồng đội – cũng đã ra đi khi đang giữ chốt giữa vòng vây. Anh bị thương nặng nhưng vẫn giữ khẩu súng trong tay cho đến khi hơi thở cuối cùng.

Rồi thêm người nữa… và nữa…
Mỗi lần đơn vị hành quân qua một chiến trường mới, mỗi lần tổng hợp danh sách thương vong, lại thêm một cái tên trong bức ảnh bị gạch bỏ. Mỗi lần như thế, tim như có ai bóp nghẹt. Chúng tôi không còn dám nhìn lại bức ảnh ấy nữa.

Sau ngày chiến thắng, khi Sài Gòn giải phóng, khi tiếng súng đã im lặng, khi đất nước bước sang một trang mới, tôi mới dám mở lại tấm ảnh đã được gói kỹ trong tấm vải cũ. Chỉ cần nhìn thôi mà tay run lên. Bởi vì trong tấm ảnh ấy, từng khuôn mặt, từng ánh mắt đều hiện về rõ ràng như mới chụp hôm qua. Nhưng những người đó… nhiều người không còn nữa.

Có ngày tôi đem bức ảnh đến từng gia đình. Có mẹ nhìn thấy con mình trong ảnh mà ôm lấy, khóc nghẹn. Có người vợ trẻ run rẩy chạm tay lên khuôn mặt chồng, rồi gục xuống như thể mọi nỗi đau lại ùa về. Có đứa trẻ mồ côi lần đầu được nhìn thấy cha mình rõ ràng đến thế – không phải qua lời kể, mà qua hình hài thật sự của một con người từng tồn tại – rồi khẽ nói: “Cha con cười đẹp quá…”

Bức ảnh ấy đã không còn là một bức ảnh bình thường.
Nó trở thành chứng nhân.
Nó giữ hộ ký ức của những người đã nằm xuống.
Nó nhắc chúng tôi rằng chiến thắng có được không chỉ bằng những bản tin hân hoan, mà bằng xương máu, bằng tuổi trẻ, bằng cuộc đời của những người bạn đã không trở về.

Mỗi lần nhìn lại, tôi không chỉ thấy một nhóm người – tôi thấy cả một thời tuổi trẻ, một thời yêu nước lớn lao, một thời mà chúng tôi sẵn sàng đánh đổi tất cả để Tổ quốc được sống. Và rồi tự hỏi: nếu một ngày nào đó bức ảnh này mất đi, liệu ký ức có còn nguyên vẹn? Nhưng rồi tôi hiểu – bức ảnh này có thể phai màu, tờ giấy ảnh có thể cũ đi – nhưng những con người trong ảnh, những người đã nằm xuống, họ vẫn tồn tại mãi… trong tim những người ở lại.