Bức ảnh cuối cùng bên cầu Kỳ Cùng

Chiều 7 tháng 3 năm 1979, trước trụ sở Thị ủy Lạng Sơn đã bị phá hủy, nhà báo Takano Isao bước xuống xe, giơ máy ảnh lên và bấm liên tiếp.

Thị xã gần như không còn người dân. Nhà cửa đổ nát, cây cối và cột điện bị đánh gãy. Sau nhiều ngày giao tranh, phần lớn người dân đã sơ tán về khu vực Đồng Mỏ, huyện Chi Lăng.

Takano muốn ghi lại những gì chiến tranh đã để lại. Nhưng khi ông đang chụp ảnh, những loạt đạn bất ngờ bắn tới từ phía cầu Kỳ Cùng.

Nhà báo người Nhật ngã xuống trên đường phố Lạng Sơn, cách quê hương mình hàng nghìn kilômét.

Takano Isao sinh năm 1943 tại Nhật Bản. Khi còn trẻ, ông dành nhiều tình cảm cho Việt Nam, một đất nước đang trải qua chiến tranh nhưng cũng thu hút sự quan tâm của phong trào phản chiến và những người yêu chuộng hòa bình trên thế giới.

Ông từng sang Hà Nội học tiếng Việt, trở thành sinh viên của cơ sở đào tạo tiếng Việt dành cho người nước ngoài, nay thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Takano không chỉ học để giao tiếp. Ông tìm hiểu sâu về đời sống, văn hóa và con người Việt Nam. Nhờ vốn tiếng Việt tốt, ông dịch nhiều tác phẩm văn học Việt Nam sang tiếng Nhật, góp phần giới thiệu một đất nước không chỉ có chiến tranh mà còn có lịch sử và văn hóa phong phú đến độc giả quê hương mình.

Sau thời gian học tập, Takano trở về Nhật Bản và làm phóng viên cho báo Akahata. Sau này, ông trở thành đặc phái viên thường trú của tờ báo tại Hà Nội.

Rạng sáng 17 tháng 2 năm 1979, quân Trung Quốc tiến công trên toàn tuyến biên giới phía Bắc Việt Nam. Giao tranh diễn ra tại nhiều tỉnh, trong đó Lạng Sơn là một trong những chiến trường ác liệt nhất.

Takano theo dõi sát tình hình. Với tư cách nhà báo, ông muốn trực tiếp đến khu vực biên giới, quan sát và cung cấp cho độc giả Nhật Bản những thông tin từ hiện trường.

Đến đầu tháng 3, phía Trung Quốc tuyên bố rút quân. Tuy nhiên, tại Lạng Sơn, tình hình vẫn rất nguy hiểm. Một số lực lượng và toán thám báo còn hoạt động trong khu vực; pháo và súng vẫn có thể khai hỏa bất cứ lúc nào.

Ngày 7 tháng 3, nhiều nhà báo trong nước và quốc tế tập trung tại khu vực cách thị xã Lạng Sơn khoảng 8km. Ai cũng muốn vào bên trong để ghi nhận mức độ tàn phá, nhưng vì nguy hiểm, chỉ một đoàn được chấp thuận đi tiếp.

Đoàn gồm hai nhà báo Nhật Bản, một phiên dịch viên, năm phóng viên Việt Nam và những người làm nhiệm vụ bảo vệ, dẫn đường. Cựu chiến binh Nông Văn Đuổng được Chính ủy mặt trận thị xã Triệu Việt Hương giao nhiệm vụ đi cùng đoàn.

Khi xe đến khoảng kilômét số 4, pháo bắt đầu bắn dồn dập. Có quả đạn nổ cách xe khoảng 30m, buộc mọi người phải tìm nơi ẩn nấp.

Nông Văn Đuổng lo Takano gặp nguy hiểm nên cố che chắn cho ông. Nhưng nhà báo Nhật vẫn muốn đi tiếp. Ông hiểu rõ nguy cơ trước mặt, song cho rằng nếu lúc nào cũng sợ hãi thì sẽ không thể vào được thị xã để làm nhiệm vụ.

Đoàn đến hang Chùa Tiên tránh pháo. Từ khoảng 9 giờ sáng đến 2 giờ chiều, tiếng đạn pháo vẫn liên tục vọng đến. Trong thời gian chờ đợi, Takano trò chuyện với những người cùng đi về gia đình và quê hương Nhật Bản.

Khoảng 3 giờ chiều, tiếng súng tạm lắng. Hai chiếc xe chở đoàn phóng viên tiếp tục tiến vào trung tâm thị xã rồi dừng trước trụ sở Thị ủy đã bị phá hủy.

Không gian chung quanh vắng lặng. Người dân đã sơ tán, trên đường chỉ còn lại những dấu vết chiến tranh.

Takano bước xuống xe và bắt đầu chụp ảnh.

Ngay lúc ấy, súng bắn tới từ hướng cầu Kỳ Cùng. Ban đầu là những phát rời rạc, sau đó các loạt đạn dày hơn hướng thẳng về đoàn xe. Mọi người vội tìm chỗ ẩn nấp.

Nông Văn Đuổng dùng súng bắn trả và bị thương ở tay trái. Takano đã vào được một vị trí tương đối an toàn. Nhưng khi nhìn thấy người chiến sĩ đang chiến đấu, ông quay trở lại, đưa máy ảnh lên để ghi lại sự việc.

Nông Văn Đuổng chưa kịp gọi ông trở vào thì một viên đạn bắn trúng đầu nhà báo. Takano Isao hy sinh tại chỗ khi mới 36 tuổi.

Trưa ngày 8 tháng 3, thi hài ông được đưa về Hà Nội. Ngày 20 tháng 3 năm 1979, Đảng Cộng sản Nhật Bản tổ chức tang lễ trọng thể cho ông tại Tokyo.

Những bức ảnh và bài viết Takano để lại giúp công chúng Nhật Bản và quốc tế hiểu thêm về cuộc chiến đang diễn ra ở biên giới Việt Nam. Ông không cầm vũ khí và cũng không phải người Việt Nam. Thứ ông mang theo đến Lạng Sơn là một chiếc máy ảnh và trách nhiệm của người làm báo trước sự thật.

Sau khi ông qua đời, Chủ tịch nước Tôn Đức Thắng truy tặng Takano Isao Huân chương Hữu nghị.

Tại Nghĩa trang liệt sĩ Hoàng Đồng ở thành phố Lạng Sơn, một bia tưởng niệm mang tên ông được dựng lên. Bia có hình một ngọn bút vươn lên trời, ghi lại tên, nghề nghiệp và ngày ông hy sinh.

Nhiều năm sau, cựu chiến binh Nông Văn Đuổng vẫn thường đến nơi này. Sau khi thắp hương cho những đồng đội Việt Nam, ông dừng lại trước tấm bia của người bạn Nhật Bản mà mình chỉ quen trong một ngày nhưng không bao giờ quên.

Hình ảnh Takano còn được tái hiện trong bộ phim Thị xã trong tầm tay của đạo diễn Đặng Nhật Minh. Nhân vật nhà báo nước ngoài ngã xuống giữa thị xã đổ nát giúp bộ phim lưu giữ một phần câu chuyện có thật của Lạng Sơn năm 1979.

Takano Isao không sinh ra tại Việt Nam, nhưng ông học tiếng Việt, dịch văn học Việt Nam và dùng nghề nghiệp của mình để kể với thế giới những điều mắt thấy tại Việt Nam. Cuối cùng, ông nằm lại trên mảnh đất mình từng yêu mến.

Bức ảnh cuối cùng của ông có thể đã không kịp hoàn thành. Nhưng khoảnh khắc người nhà báo rời nơi trú ẩn, giơ máy ảnh trước làn đạn, đã trở thành một chứng tích đặc biệt về lòng dũng cảm và trách nhiệm bảo vệ sự thật.