BỨC ẢNH CUỐI CÙNG CỦA TIỂU ĐỘI

Chiếc ảnh đen trắng nằm trong chiếc hộp gỗ đã cũ. Tấm ảnh chỉ lớn hơn bàn tay một chút. Mười hai người đứng sát bên nhau. Người ngồi, người đứng. Có người đội mũ tai bèo. Có người mặc áo bạc màu.  Có cô gái còn cài một nhành hoa nhỏ bên vai. Tất cả đều cười. Nụ cười trong trẻo đến mức nếu không biết câu chuyện phía sau, chẳng ai nghĩ đó là một bức ảnh được chụp giữa những năm tháng chiến tranh. Ông Nguyễn Văn Hòa đã giữ tấm ảnh ấy hơn năm mươi năm. Không ngày nào ông nhìn nó. Nhưng cũng không có ngày nào ông quên nó. Mỗi khi mở chiếc hộp gỗ, ông thường lấy tấm ảnh ra, lau nhẹ bằng một mảnh vải mềm.

Rồi ông gọi tên từng người.

- Lợi. Bình. Tâm. Hạnh. Lan. Phúc...

Ông gọi chậm. Như sợ gọi nhanh quá thì ký ức sẽ trôi mất.

Người cháu nội ngồi bên cạnh hỏi:

- Ông ơi, sao ông gọi từng người vậy?

Ông Hòa nhìn tấm ảnh.

- Vì ông sợ một ngày nào đó mình không còn nhớ hết tên họ.

Cậu bé hỏi:

- Họ là ai?

Ông mỉm cười.  Là đồng đội của ông. Rồi ông im lặng rất lâu.  Và đây là bức ảnh cuối cùng của tiểu đội.

Năm 1973. Tiểu đội của Hòa có mười hai người. Mỗi người một quê. Một hoàn cảnh. Một tính cách. Nhưng khi về cùng một đơn vị, họ trở thành một gia đình. Người lớn tuổi nhất là anh Lợi, hai mươi tám tuổi. Lợi ít nói, làm việc gì cũng cẩn thận. Bình hai mươi sáu tuổi, quê miền biển, tính vui vẻ. Tâm trẻ nhất, mới mười tám.

Cậu thường hay hỏi:

- Bao giờ mới hết chiến tranh? Không ai biết trả lời. Hạnh là cô gái duy nhất trong tiểu đội. Cô quê ở An Giang. Nhỏ người nhưng rất nhanh nhẹn. Mỗi khi mọi người mệt, Hạnh thường tìm cách pha một nồi cháo loãng. Lan cũng là con gái, quê Kiên Giang. Cô có giọng nói nhẹ nhàng và thích hát. Còn Hòa, lúc ấy hai mươi hai tuổi, được giao phụ trách liên lạc và ghi chép. Anh thường mang theo một cuốn sổ nhỏ. Trong đó ghi tên từng người. Ngày nhận nhiệm vụ. Ngày nghỉ. Những việc cần nhớ. Hòa không biết rằng sau này, cuốn sổ ấy sẽ trở thành một trong những thứ quý giá nhất đời mình.

Cuộc sống của tiểu đội không có nhiều thứ. Một chiếc võng. Một ba lô. Một vài bộ quần áo. Một chiếc nồi nhỏ. Một ít gạo. Nhưng họ có tiếng cười. Buổi tối, khi có thời gian nghỉ, mọi người thường ngồi sát nhau. Bình kể chuyện quê. Lợi kể chuyện gia đình. Tâm kể về cô bạn học cùng lớp trước ngày nhập ngũ.

Hạnh cười:

- Chưa gì đã nhớ người ta rồi.

Tâm đỏ mặt:

- Em có nói tên ai đâu. Mọi người cười ầm lên. Lan ngồi bên cạnh cũng cười. Những khoảnh khắc ấy rất ngắn. Nhưng đó là những khoảnh khắc họ được sống như những người trẻ bình thường.

Một đêm mưa, cả tiểu đội trú dưới một mái chòi. Mưa rơi trên mái lá. Không ai ngủ được.

Bình hỏi:

- Sau này hòa bình, mọi người muốn làm gì?

Lợi nói:

- Về quê.

Tâm nói:

- Đi học lại.

Hạnh:

- Tôi muốn mở một lớp học nhỏ.

Lan:

- Tôi muốn trồng một vườn hoa.

Mọi người quay sang nhìn Hòa.

Hòa cười:

- Tôi muốn chụp một bức ảnh.

Bình hỏi:

- Chụp gì?  Chụp tất cả chúng ta.

Tâm cười:

- Để làm gì?

Hòa đáp:

- Để sau này già rồi, nhìn lại biết mình từng trẻ thế nào. Mọi người cười.

Lợi vỗ vai Hòa:

- Nhớ chụp nhé. Không ai biết câu nói ấy sẽ trở thành một lời hứa mà Hòa phải giữ suốt đời.

Một hôm, Hòa được một cán bộ từ địa phương tặng cho một chiếc máy ảnh cũ. Không mới. Ống kính đã xước. Máy chỉ chụp được vài kiểu mỗi cuộn phim. Nhưng đối với Hòa, nó quý như một báu vật. Anh bắt đầu chụp. Chụp con đường. Chụp những người dân. Chụp đồng đội. Chụp những bữa cơm đơn sơ. Chụp cả những bông hoa mọc bên bờ đất.

Mọi người trêu:

- Hòa làm phóng viên à?

Anh cười:

- Tôi chỉ muốn giữ lại những gì mắt mình nhìn thấy.

Một buổi sáng, Hòa chụp cả tiểu đội. Mọi người đứng trước căn chòi. Tâm cố tình đứng nghiêng.

Hạnh kéo cậu lại:

- Đứng cho ngay ngắn. Bình làm mặt nghiêm. Lan cười. Hòa đặt máy.

- Chuẩn bị nhé!

Mọi người nhìn vào ống kính. Hòa đếm: Một...  Hai... Ba! Tách.

Bức ảnh đầu tiên ra đời. Nhưng sau đó Hòa nhìn lại. Có người nhắm mắt. Có người quay mặt. Có người bị khuất.

Tâm cười:

- Chụp lại đi anh!

Hòa gật đầu.

- Được.

Đó là một buổi sáng đầu năm 1975.

Trời trong. Sau nhiều ngày mưa, con đường đã khô. Tiểu đội vừa hoàn thành một nhiệm vụ. Mọi người có thời gian nghỉ.

Hạnh nói:

- Hòa!  Gì?  Anh còn giữ máy ảnh không? Còn.  Chụp cho cả đội một tấm đi.

Bình cười:

- Đúng rồi.  Sau này hòa bình, không ai tin chúng ta từng đẹp trai như thế này.

Cả đội cười. Hòa lấy máy ảnh.

Anh tìm một khoảng đất tương đối bằng phẳng.

- Đứng gần lại. Mười hai người tụ lại. Lợi đứng giữa. Tâm đứng phía trước. Hạnh và Lan đứng hai bên. Bình khoác vai người bên cạnh. Có người cầm chiếc mũ. Có người cười. Có người nhìn thẳng vào máy. Hòa dựng máy lên một chiếc ba lô. Anh chạy về phía mọi người. Tất cả cùng cười.

Tách. Bức ảnh được chụp. Không ai biết đó là lần cuối cùng họ đứng đủ mười hai người bên nhau. Những ngày sau đó, nhiệm vụ liên tục. Mọi người không có thời gian nhắc đến bức ảnh. Hòa cất cuộn phim vào đáy ba lô.

Anh tự nhủ: Sau này sẽ rửa ảnh. Sau này sẽ đưa mỗi người một tấm. Nhưng chiến tranh không phải lúc nào cũng cho người ta thời gian để chờ “sau này”.

Một nhiệm vụ giữa năm 1975. Tiểu đội phải di chuyển qua một khu vực khó khăn. Lợi đi đầu. Anh luôn là người kiểm tra đường. Hôm ấy, Lợi không trở về. Tin đến vào buổi chiều. Mọi người ngồi im. Tâm cúi đầu. Bình không nói gì. Hạnh lau nước mắt. Lan lấy chiếc khăn tay đưa cho mọi người. Hòa mở cuốn sổ. Anh nhìn dòng chữ:

Nguyễn Văn Lợi.

Bàn tay anh run. Anh gạch một dòng nhỏ bên cạnh. Nhưng không thể viết thêm gì nữa. Sau Lợi là một người khác.Rồi thêm một người. Tiểu đội ngày càng ít đi.

Mười hai người. Mười một. Mười. Chín... Hòa vẫn giữ cuốn sổ. Mỗi lần mất đi một người, anh lại ghi ngày tháng. Không phải để nhớ chiến tranh. Mà để nhớ từng con người. Họ không chỉ là những con số. Họ có tên. Có quê. Có gia đình. Có ước mơ. Có người mẹ đang chờ. Có người em đang mong. Có người yêu chưa kịp cưới. Có những câu chuyện chưa kể xong.

Hạnh là người cuối cùng Hòa nhớ mãi.

Một buổi chiều, cô nói:

- Anh Hòa. Gì?  Nếu sau này anh về trước, anh nhớ tìm giúp em một người.  Ai?  Má em.

Hòa hỏi:

- Sao?  Em muốn anh nói với má rằng em vẫn nhớ nhà.

Hòa nhìn Hạnh.

- Em sẽ tự nói.

Hạnh cười.

-Ừ.  Nhưng nếu không kịp thì sao? Hòa im lặng.

Hạnh nói:

- Thì anh nói giùm.

Hòa gật đầu.

- Anh hứa. Đó là một trong những lời hứa Hòa mang theo suốt đời.

Sau một trận mưa lớn, Hòa kiểm tra lại ba lô. Cuộn phim vẫn còn. Anh lấy ra. Nhìn nó rất lâu.

Bình hỏi:

- Anh còn giữ à?  Ừ. Sau này rửa ảnh cho tôi một tấm.

Hòa cười:

- Nhất định.

Bình nói:

- Tôi muốn gửi về cho má.

Hòa gật đầu.

- Được. Không ai nói thêm.

Mùa xuân năm 1975. Tin chiến thắng đến. Hòa đứng giữa đơn vị. Anh nghe mọi người reo hò. Anh cũng cười. Nhưng rồi nhìn quanh. Mười hai người ngày nào chỉ còn lại vài người. Anh lấy cuốn sổ. Đọc từng cái tên. Những người không còn nữa. Hòa khóc. Bình đứng bên cạnh. Không nói.Chỉ đặt tay lên vai anh.

Sau ngày đất nước thống nhất, Hòa trở về quê. Mẹ anh đã già.

Nhìn thấy con, bà ôm lấy anh.

- Con về rồi.

Hòa gật đầu.

- Con về rồi má. Nhưng trong lòng anh có một điều chưa làm được. Anh chưa rửa được bức ảnh. Chiếc máy ảnh đã hỏng. Cuộn phim vẫn nằm trong ba lô.

Một thời gian sau, Hòa tìm được người có thể rửa cuộn phim. Anh hồi hộp chờ. Khi tấm ảnh được trao vào tay, anh không dám nhìn ngay. Cuối cùng, anh mở ra. Mười hai người. Đứng sát bên nhau. Cười.  Bình yên. Hòa đưa tay chạm vào từng gương mặt.  Lợi.  Bình. Tâm.  Hạnh.  Lan... Nước mắt rơi xuống. Anh cúi đầu. Bức ảnh cuối cùng. Mười hai người. Nhưng chỉ có vài người còn sống để nhìn nó.

Hòa rửa thêm mười hai tấm. Anh muốn mỗi người một tấm. Nhưng nhiều người không còn nữa. Anh mang ảnh về quê của họ. Đến nhà Lợi. Đến nhà Hạnh. Đến nhà Lan. Đến nhà Tâm. Mỗi gia đình nhận một tấm. Có người mẹ ôm ảnh con vào ngực. Có người cha nhìn ảnh rất lâu. Có người không khóc.

Chỉ nói:

- Nó còn trẻ quá.

Hòa không biết trả lời. Anh chỉ cúi đầu.

Cuối cùng, Hòa tìm đến nhà Hạnh. Mẹ cô đã già. Bà ngồi bên hiên. Hòa đưa tấm ảnh. Bà nhìn. Một lúc lâu sau, bà chỉ vào Hạnh.

- Con bé này cười đẹp quá.

Hòa gật đầu.

- Dạ.

Bà hỏi:  Nó có nói gì về má không? Hòa nhớ lời hứa năm xưa.

Anh đáp:

- Có.  Nó nói nó nhớ má. Bà cầm tấm ảnh. Nước mắt rơi.  Vậy là được rồi.

Hòa quay mặt đi. Anh đã giữ lời.

Năm 2026. Hòa đã ngoài bảy mươi. Tấm ảnh vẫn còn. Ông đặt nó trong khung kính. Nhưng chiếc hộp gỗ vẫn được giữ nguyên.

Một hôm, cháu nội hỏi:

- Ông có thể kể chuyện về những người trong ảnh không?

Hòa cười.

- Được.

Ông ngồi xuống.  Người này là chú Lợi.  Chú Bình.  Chú Tâm.  Cô Hạnh.  Cô Lan.

Ông kể từng người. Không kể về chiến công lớn. Ông kể Bình thích ăn cá. Tâm sợ ma. Hạnh thích hoa. Lan hay hát. Lợi thường nhường phần cơm cho người khác. Cháu ông nghe say mê.

Rồi hỏi:

- Ông nhớ hết sao? Hòa gật đầu. Vì ông không muốn họ chỉ còn là những cái tên.

Cậu bé nhìn bức ảnh.

- Ông ơi, tại sao mọi người trong ảnh cười vậy? Hòa im lặng.

Rồi nói:

- Vì họ còn trẻ. Vì họ vẫn tin ngày mai sẽ tốt đẹp.

 Và vì họ không muốn người khác chỉ nhớ về họ bằng những năm tháng chiến tranh.

Cậu bé hỏi:

- Vậy ông muốn cháu nhớ gì?

Hòa nhìn tấm ảnh.  Nhớ rằng họ từng là những người trẻ như cháu. Họ có ước mơ.  Có gia đình.  Có người thương.  Có những điều muốn làm sau chiến tranh.  Nhưng họ đã gửi tuổi trẻ của mình cho đất nước.

Một buổi chiều, Hòa mang bức ảnh ra ngoài sân. Ông ngồi dưới gốc cây. Ánh nắng chiếu qua tán lá. Ông đặt ảnh trên bàn. Mười hai gương mặt vẫn nhìn ông.

Ông cười:

- Mọi người vẫn trẻ nhỉ.

Không ai trả lời. Nhưng Hòa có cảm giác những người trong ảnh đang cười với mình.

Ông nói:

- Tôi giữ lời rồi.  Ảnh của mọi người vẫn còn. Tên của mọi người vẫn còn.  Con cháu vẫn biết mọi người là ai.

Ông lau mắt.

- Vậy là được.

Có những bức ảnh được chụp để lưu giữ một khoảnh khắc. Có những bức ảnh được chụp để nhớ một người. Nhưng có những bức ảnh trở thành ký ức của cả một thế hệ. Bức ảnh của tiểu đội Hòa là một bức ảnh như thế. Mười hai người đứng bên nhau. Không ai biết đó là lần cuối. Không ai biết vài tháng sau, những chiếc ba lô sẽ vắng đi những chủ nhân. Không ai biết có những người sẽ không kịp trở về quê. Không ai biết một chàng trai cầm máy ảnh hôm ấy sẽ trở thành người cuối cùng giữ lại gương mặt của cả tiểu đội. Nhưng họ đã cười. Một nụ cười rất bình thường. Và có lẽ chính vì bình thường mà nó trở nên quý giá. Bởi giữa những năm tháng chiến tranh, họ vẫn biết cười. Vẫn biết yêu thương. Vẫn nói về quê nhà. Vẫn mơ một ngày hòa bình. Vẫn tin rằng sẽ có một ngày họ cùng nhau ngồi lại, nhìn bức ảnh ấy và nói: "Chúng ta đã đi qua rồi." Chỉ tiếc rằng không phải tất cả đều có thể nói câu ấy. Nhiều năm sau, khi đứng trước bức ảnh, Hòa không còn khóc như trước. Ông chỉ mỉm cười. Bởi ông hiểu rằng, điều quan trọng nhất không phải là họ đã sống được bao lâu. Mà là họ đã sống như thế nào. Họ đã dành những năm tháng đẹp nhất của tuổi trẻ để bảo vệ quê hương. Và nhờ những người như họ, những đứa trẻ hôm nay có thể lớn lên trong hòa bình. Có thể đến trường. Có thể chụp những bức ảnh bằng điện thoại. Có thể cười thật to giữa sân trường. Có thể mơ về tương lai mà không phải lo ngày mai sẽ có tiếng bom đạn. Hòa đặt bức ảnh trở lại chiếc hộp.

Trước khi đóng nắp, ông nhìn lần cuối.

- Ngủ yên nhé.  Tôi vẫn nhớ mọi người.

Ngoài sân, tiếng trẻ con vang lên. Một nhóm học sinh đang cười nói. Ánh nắng cuối ngày trải trên con đường làng. Hòa đứng dậy. Ông bước chậm ra hiên. Nhìn những đứa trẻ. Rồi ông mỉm cười.

Bức ảnh đã cũ. Nhưng những gương mặt trong đó vẫn trẻ mãi.

Bởi có những con người đã rời khỏi cuộc đời từ rất lâu, nhưng tuổi thanh xuân của họ vẫn còn nguyên trong một tấm ảnh. Và mỗi lần thế hệ hôm nay nhìn vào bức ảnh ấy, họ lại được nhắc nhớ rằng:

Hòa bình hôm nay được xây nên từ tuổi trẻ của những người năm xưa. Họ đã đi qua thời hoa lửa để trao lại cho chúng ta một ngày mai bình yên.