Bức ảnh "Nụ cười chiến thắng" tại tòa án quân sự Sài Gòn năm 1968

Năm 1968, Sài Gòn rung chuyển bởi cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân. Trong những ngày lửa đạn ấy, Võ Thị Thắng - một nữ sinh viên 23 tuổi, dáng người nhỏ nhắn, khuôn mặt thanh tú - đã nhận nhiệm vụ ám sát một tên mật thám ác ôn khét tiếng tại quận Phú Lâm. Tuy nhiên, do một sự cố bất ngờ, chị bị địch bắt giữ.

Để bẻ gãy ý chí của cô gái trẻ, bọn mật thám đã dùng đủ mọi cực hình tra tấn dã man ngay tại Ty Cảnh sát. Chúng đánh đập, đổ nước xà phòng, kẹp điện... nhưng chị Thắng vẫn mím chặt môi, ánh mắt rực lửa căm thù nhìn thẳng vào mặt lũ đao phủ. Bất lực trước sự kiên cường ấy, chính quyền Sài Gòn quyết định đưa chị ra tòa án quân sự xét xử để răn đe phong trào học sinh sinh viên.

Sáng ngày 02/8/1968, phiên tòa diễn ra trong không khí căng thẳng, bao quanh bởi hàng rào lính gác và súng ống. Trước vành móng ngựa, Võ Thị Thắng đứng hiên ngang trong tà áo bà ba trắng, gương mặt bình thản đến lạ lùng. Chị không hề run sợ, ngược lại, chị biến phiên tòa thành nơi tố cáo tội ác xâm lược của Mỹ.

Khi tên chủ tọa phiên tòa gõ búa, dõng dạc tuyên án: "Bị cáo Võ Thị Thắng, tù khổ sai 20 năm!", cả phòng xử án im phăng phắc, chờ đợi sự sụp đổ hoặc những giọt nước mắt của cô gái trẻ. Thế nhưng, điều chúng nhận được lại là một phản ứng khiến cả giới báo chí quốc tế sững sờ.

Võ Thị Thắng khẽ vuốt lại mái tóc, ngẩng cao đầu và nở một nụ cười rạng rỡ, tươi tắn như một đóa hoa vừa nở. Chị nhìn thẳng vào mặt tên thẩm phán và dõng dạc đáp trả bằng một câu nói đã đi vào lịch sử:

"Liệu chính quyền của các ông có tồn tại đủ 20 năm để bỏ tù tôi không?".

Câu hỏi đanh thép ấy như một cái tát vào mặt bè lũ tay sai, khiến chúng cứng họng. Bức ảnh phóng viên người Nhật chụp lại khoảnh khắc "Nụ cười chiến thắng" ấy đã ngay lập tức lan truyền khắp thế giới, trở thành biểu tượng cho sự lạc quan và niềm tin tất thắng của thế hệ trẻ Việt Nam: Giữa gông cùm và án tù, nụ cười của chính nghĩa vẫn tỏa sáng rực rỡ, báo hiệu ngày tàn của chế độ ngụy quyền. Và lịch sử đã chứng minh lời tiên đoán của chị là chính xác: Chỉ 7 năm sau (1975), chế độ Sài Gòn sụp đổ hoàn toàn, chị được tự do trong ngày đất nước trọn niềm vui.

Nụ cười của cô Võ Thị Thắng không chỉ đẹp về hình thức, mà đó là vẻ đẹp của một tâm hồn "thép". Đó là nụ cười của người đứng trên đầu thù, nụ cười của kẻ chiến thắng ngay cả khi đang bị còng tay.

Là một giáo viên, tôi thường treo bức ảnh nụ cười ấy trong lớp học những giờ sinh hoạt chủ nhiệm. Tôi muốn các em học sinh hiểu rằng: Lạc quan không phải là không biết sợ, mà là tin tưởng tuyệt đối vào con đường mình đã chọn. Nụ cười của cô Thắng dạy cho chúng ta cách đối diện với nghịch cảnh bằng một phong thái ung dung, tự tại và đầy kiêu hãnh.