BỨC ẢNH VÀ MÁU - NGƯỜI GHI LỊCH SỬ BẰNG ỐNG KÍNH NƠI TUYẾN ĐẦU

Trong chiến tranh, có những người cầm súng để bảo vệ đồng đội, có những người mang cáng để giành giật sự sống cho thương binh, và cũng có những người mang theo chiếc máy ảnh để giữ lại sự thật của lịch sử. Họ không đứng ngoài cuộc chiến, bởi mỗi lần tiến gần hơn đến chiến trường cũng là một lần họ đặt tính mạng mình trước hiểm nguy. Họ ghi lại những khoảnh khắc mà người ta có thể không muốn nhìn thấy, nhưng lịch sử không được phép lãng quên. Những thương binh nằm giữa rừng sâu, những cuộc phẫu thuật trong điều kiện thiếu thốn, những lớp học vẫn sáng đèn giữa bom đạn và những con người bình dị cố gắng sống, chiến đấu, nuôi dưỡng hy vọng giữa khói lửa. Trong số những người đã dùng ống kính để lưu giữ ký ức ấy, nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Võ An Khánh là một gương mặt tiêu biểu của nhiếp ảnh chiến trường miền Tây Nam Bộ.

Võ An Khánh tên thật là Võ Nguyên Nhân, sinh ra tại vùng Hồng Dân, Bạc Liêu, trong một gia đình nghèo. Tuổi thơ của ông gắn với cuộc sống lam lũ nơi miền quê sông nước, còn những năm tháng trưởng thành lại đưa ông đến với con đường cách mạng và nhiếp ảnh. Từ ngày 21/6/1961, ông được điều động về Ban Tuyên huấn tỉnh Cà Mau, chính thức trở thành phóng viên. Từ đó, chiếc máy ảnh không còn đơn thuần là công cụ ghi lại những hình ảnh đẹp, mà trở thành phương tiện để ông phản ánh cuộc sống, chiến đấu và những hy sinh của đồng bào, chiến sĩ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Những năm tháng ấy, chiến trường không chỉ nằm trên những con đường đầy khói lửa mà còn trải dài giữa rừng tràm U Minh, những cánh rừng đước, những con kênh và vùng sông nước chằng chịt của miền Tây Nam Bộ. Ở đó, Võ An Khánh theo chân các lực lượng, tìm đến những nơi chiến sự diễn ra căng thẳng để ghi lại những khoảnh khắc chân thực nhất. Hành trang của ông không phải thiết bị hiện đại hay những cuộn phim dồi dào, mà là chiếc máy ảnh cũ, những thước phim quý giá và sự kiên trì của một người hiểu rằng mỗi khuôn hình có thể trở thành chứng tích không thể thay thế. Chụp ảnh giữa chiến trường chưa bao giờ là công việc bình yên, người cầm máy phải tìm được góc nhìn, lựa chọn đúng thời điểm và bấm máy trong khi hiểm nguy vẫn hiện hữu xung quanh. Không phải lúc nào họ cũng có thể đứng ở một vị trí an toàn, cũng chẳng thể yêu cầu chiến sự tạm dừng để ghi hình. Có những khoảnh khắc chỉ xuất hiện trong vài giây, nếu chần chừ, chúng sẽ trôi qua mãi mãi. Nhưng nếu tiến thêm một bước, người phóng viên có thể rơi vào tầm pháo kích hoặc bị cuốn vào trận đánh. Võ An Khánh từng kể về những lần suýt mất mạng, thậm chí ngất xỉu khi đang tác nghiệp. Những trải nghiệm ấy cho thấy phía sau mỗi bức ảnh chiến trường không chỉ có con mắt nghệ thuật, mà còn là lòng can đảm và sự dấn thân của người đứng sau ống kính.

Trong số những tác phẩm của ông, Trạm quân y dã chiến là bức ảnh đặc biệt gây xúc động. Được chụp vào tháng 9/1970 trong chiến dịch “Nhổ cỏ U Minh”, bức ảnh ghi lại cảnh các y bác sĩ khẩn trương cứu chữa người bị thương giữa rừng tràm ngập nước. Không có bệnh viện kiên cố, không có phòng phẫu thuật đầy đủ tiện nghi, họ làm việc dưới một tấm bạt dù đơn sơ, trong điều kiện thiếu thốn và chiến sự vẫn bủa vây. Mặt nước đục, không gian tạm bợ và những con người đang tập trung vào nhiệm vụ tạo nên một khung hình vừa khắc nghiệt vừa lay động lòng người. Điều khiến bức ảnh trở nên đáng nhớ không chỉ nằm ở hoàn cảnh đặc biệt mà nó ghi lại, đó còn là sự đối lập giữa chiến tranh tàn khốc và nỗ lực bền bỉ nhằm giành lại sự sống. Ngoài kia, bom đạn có thể phá hủy những gì con người dựng xây, nhưng dưới tấm bạt giữa rừng sâu, những người thầy thuốc vẫn cúi mình bên thương binh, dốc sức cứu chữa từng con người. Trong khoảnh khắc ấy, người xem không chỉ nhìn thấy sự thiếu thốn của một trạm quân y thời chiến, mà còn nhìn thấy trách nhiệm, lòng tận tụy và khát vọng sống mãnh liệt giữa lằn ranh sinh tử. Ba mươi năm sau ngày bức ảnh ra đời, Trạm quân y dã chiến được đăng trên báo The New York Times ngày 19/4/2000. Năm 2002, tác phẩm được giới thiệu trong một cuộc triển lãm tại Trung tâm Ảnh quốc tế ở Mỹ. Bức ảnh sau đó góp phần làm nên dấu ấn nghệ thuật của Võ An Khánh và được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật năm 2007. Từ một khoảnh khắc được ghi lại giữa rừng U Minh trong năm tháng chiến tranh, hình ảnh ấy đã vượt khỏi không gian và thời gian, để người xem ở những nơi khác nhau có thể hiểu thêm về sự khốc liệt của chiến tranh cũng như sức chịu đựng của con người.

Nhưng Võ An Khánh không chỉ ghi lại đau thương. Trong những tác phẩm của ông còn có hình ảnh cuộc sống vẫn bền bỉ tiếp diễn giữa chiến tranh, những em nhỏ học chữ giữa rừng U Minh, những cuộc họp dưới tán rừng đước, những con người vẫn lao động và nuôi dưỡng ước mơ trong hoàn cảnh thiếu thốn. Đặc biệt, những hình ảnh về lớp học giữa vùng chiến sự gợi lên một sức sống đáng trân trọng. Khi bom đạn vẫn có thể trút xuống bất cứ lúc nào, việc học vẫn được tiếp tục. Những trang vở, chiếc bàn tre và ánh mắt của trẻ thơ trở thành biểu tượng cho niềm tin vào tương lai - một tương lai mà chiến tranh không thể hoàn toàn dập tắt. Để bảo vệ những cuộn phim trong hoàn cảnh thiếu thốn phương tiện, người làm nhiếp ảnh thời ấy phải chắt chiu từng tấm phim, tự tìm cách tráng rửa và gìn giữ thành quả của mình. Mỗi lần bấm máy đều là một lần đánh đổi bằng công sức, thời gian và cả sự an toàn. Bởi vậy, giá trị của kho ảnh Võ An Khánh không chỉ nằm ở số lượng tác phẩm, mà còn ở những gì chúng giúp lưu giữ: cuộc sống của người dân miền Nam, những tháng ngày chiến đấu, những mất mát không thể đong đếm và những khoảnh khắc bình dị mà phi thường giữa thời chiến. Một bức ảnh có thể chỉ chiếm một góc nhỏ trên trang báo, nhưng phía sau nó là cả một câu chuyện. Người xem có thể chỉ mất vài giây để nhìn vào khuôn hình, trong khi người chụp đã phải đi qua biết bao hiểm nguy mới có thể lưu giữ khoảnh khắc ấy. Những nhân vật trong ảnh có thể không được biết tên, những địa điểm được ghi lại có thể đã thay đổi theo năm tháng. Nhưng nhờ chiếc máy ảnh, dấu vết của một thời đại vẫn còn hiện diện, cho phép những thế hệ chưa từng trải qua chiến tranh được nhìn thấy, suy ngẫm và thấu hiểu hơn về quá khứ.

Cuộc đời của Võ An Khánh nhắc chúng ta rằng lịch sử không chỉ được lưu lại trong những văn bản, con số hay lời kể. Lịch sử còn hiện hữu trong những bức ảnh, nơi một khoảnh khắc chân thực có thể thay lời cho hàng nghìn câu chữ. Chiếc máy ảnh của ông không thể ngăn bom đạn, cũng không thể trực tiếp cứu chữa những người bị thương. Nhưng nó đã làm một việc vô cùng quan trọng, giữ lại bằng chứng về những gì con người đã trải qua, để nỗi đau không bị lãng quên, sự hy sinh không trở nên vô hình và lòng kiên cường có thể được truyền lại cho mai sau. Ngày nay, khi nhìn lại những bức ảnh ấy, chúng ta không chỉ nhìn thấy một miền ký ức đầy khói lửa. Chúng ta còn nhìn thấy trách nhiệm của người làm báo, sức mạnh của nghệ thuật và giá trị của sự thật. Bởi một bức ảnh chân thực không chỉ ghi lại những gì đã xảy ra, nó còn đặt ra câu hỏi cho người xem hôm nay: chúng ta sẽ làm gì với những điều mình đã biết, sẽ sống thế nào khi hiểu được cái giá của hòa bình và sẽ gìn giữ những giá trị ấy ra sao?

Võ An Khánh đã dùng phần đời mình để ghi lại những con người và khoảnh khắc có thể bị chiến tranh cuốn trôi. Những bức ảnh của ông vì thế không đơn thuần là tác phẩm nghệ thuật, mà còn là những trang sử bằng hình ảnh, được tạo nên từ sự dấn thân, lòng tận tụy và niềm tin rằng sự thật cần được lưu giữ. Khi tiếng súng đã lùi xa, những khuôn hình ấy vẫn tiếp tục lên tiếng - nhắc nhở chúng ta trân trọng độc lập, gìn giữ hòa bình và biết ơn những con người đã góp phần viết nên lịch sử bằng chính cuộc đời mình. Bởi có những người ghi lại lịch sử bằng ngòi bút, có những người ghi lại lịch sử bằng lời kể, và cũng có những người đã đi qua khói lửa với chiếc máy ảnh trên tay, để những gì từng xảy ra không bao giờ bị bóng tối thời gian xóa nhòa.