BỨC ĐƠN BẰNG MÁU VÀ KÝ ỨC VỀ NHỮNG NGÀY THÁNG HAI NĂM 1979

Vào khoảng thời gian cuối tháng 2 năm 1979, khi cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc bùng nổ, bầu không khí cách mạng và quyết tâm chiến đấu đã bao trùm khắp ngõ ngách, trường học. Cựu giảng viên khảo cổ học Nguyễn Chiều (thuộc Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội) khi đó là một sinh viên năm thứ ba. Ông vốn từng nhập ngũ chống Mỹ vào năm 1972 và trở lại ghế nhà trường Đại học Tổng hợp Hà Nội từ tháng 9 năm 1976. Khi Lệnh động viên cục bộ được Chủ tịch nước Tôn Đức Thắng ban hành, tinh thần cổ động và chống xâm lược được đẩy lên rất cao qua các cuộc mít tinh.

Sân trường Đại học Tổng hợp Hà Nội khi ấy trở thành nơi hội tụ đông đảo sinh viên từ đủ mọi ngành học: từ Văn, Sử, Địa, Triết, Luật, Kinh tế cho đến Toán, Lý, Hóa, Sinh. Dù quy mô sinh viên thời đó khá khiêm tốn, mỗi khoa chỉ có chừng vài chục người, nhưng ngọn lửa quyết tâm thì bùng cháy mạnh mẽ. Thầy Bí thư Đảng ủy trường lúc bấy giờ – thầy Quý – đã đứng ra phát động lời kêu gọi toàn thể nhà trường hướng về biên cương. Mọi diễn biến chiến sự được cập nhật liên tục qua hệ thống loa phát thanh tại ký túc xá. Những bản tin thời sự vang vọng kể về gương chiến đấu quả cảm của các thiếu niên miền biên giới đã nhanh chóng truyền đi nguồn cảm hứng và ý chí sục sôi cho từng thế hệ trẻ.

Ngay giữa giờ học, khi lời kêu gọi vừa cất lên, Nguyễn Chiều cùng các bạn học liền bước ra sân nghe phát động. Không chút chần chừ, ông quay lại lớp lấy một tờ giấy để viết đơn xin tái ngũ ngay tại hành lang lớp học. Sẵn tuổi trẻ và nhiệt huyết, ông đã tự cắn đầu ngón tay mình bằng răng để lấy máu làm mực, trực tiếp chấp bút nên lá đơn viết bằng máu một cách nhanh chóng.

Lá đơn tràn đầy quyết tâm này sau đó được gửi tới thầy Lê Mậu Hãn, chủ nhiệm khoa khi đó. Kỷ vật thiêng liêng ấy được nhà trường cẩn thận lưu giữ, từng có thời gian chuyển giao cho Bảo tàng Cách mạng trước khi quay trở về trưng bày tại phòng truyền thống của Đại học Quốc gia Hà Nội.

Tuy nhiên, ước nguyện trở lại chiến trường của ông Chiều đã không trở thành hiện thực. Chỉ trong một thời gian ngắn sau đó, phía Trung Quốc tuyên bố rút quân. Mọi người thở phào nhẹ nhõm vì đất nước tạm ngưng tiếng súng. Với tư tưởng sẵn sàng lên đường khi Tổ quốc cần, các sinh viên như ông xác định một khi cuộc chiến khép lại thì nhiệm vụ quan trọng nhất của người học trò lại là tiếp tục trau dồi tri thức.

Mặc dù chiến sự dừng lại, tinh thần quân sự hóa trong môi trường giáo dục vẫn được duy trì nghiêm túc. Nhịp sống của sinh viên bắt đầu từ 5 giờ sáng theo nhịp kẻng được làm từ vành xe treo trên cành nhãn. Nội quy sinh hoạt diễn ra nếp nếp: gấp chăn màn vuông vắn, tập hợp đội ngũ ngay ngắn, điểm điểm ăn sáng với nửa chiếc bánh mì và chăm chú theo dõi những bản tin thời sự phát qua loa trường.

Bên cạnh tinh thần phục vụ chiến đấu, đời sống xã hội thời kỳ đó lại trải qua vô vàn khó khăn do khủng hoảng lương thực. Nạn đói ghé thăm từng căn nhà, giá cả tăng vọt. Ông Chiều vẫn nhớ như in vế đối của cụ Nguyễn Tài Cẩn vào năm 1980 khi lên lớp: "Năm tám mươi, gạo cũng tám mươi" (tức gạo vọt lên 8 đồng/kg) cùng câu ví von đau xót "Dân xứ Nghệ mặt vàng như nghệ" để miêu tả cái đói khát gay gắt của nhân dân. Để mua được chút gạo xấu của nhà nước, người dân phải xếp hàng chật vật suốt cả ngày. Và trong suốt những năm tháng ấy, thông tin về mặt trận Vị Xuyên – nơi chiến sự diễn ra tàn khốc nhất suốt một thập kỷ biên giới – gần như không hề tới được tai những người sinh viên ở hậu phương.