Bức huyết họa trước cửa ngõ Sài Gòn và cuộc chiến trong bóng tối của người họa sĩ mù

Có những vết thương chiến tranh hiện hữu bằng những vết khuyết trên thể xác, nhưng cũng có những vết thương tước đoạt đi toàn bộ thế giới quan của một con người. Đối với một người bình thường, mù lòa đã là một bi kịch khôn cùng. Nhưng đối với một người họa sĩ, việc vĩnh viễn mất đi ánh sáng và những sắc màu là một bản án tử hình cho tâm hồn. Đại tá, Họa sĩ Lê Duy Ứng đã bước vào một bi kịch tàn khốc như thế vào đúng lúc bình minh của hòa bình sắp ló rạng.

Sinh năm 1947 tại vùng quê nghèo Quảng Bình, Lê Duy Ứng bộc lộ năng khiếu hội họa từ rất sớm. Đang là sinh viên năm thứ 3 của trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội, mùa thu năm 1971, ông xếp lại giá vẽ, tình nguyện lên đường nhập ngũ. Hành trang ra trận của người lính trẻ ấy, ngoài khẩu súng AK, còn có hàng trăm cuốn sổ tay. Dọc đường hành quân qua các chiến trường khốc liệt nhất từ Quảng Trị đến Đông Nam Bộ, ông đã vẽ hàng ngàn bức ký họa về những người đồng đội. Rất nhiều người trong những bức tranh ấy đã ngã xuống, và những nét cọ của Lê Duy Ứng trở thành di vật duy nhất để gia đình họ nhớ về khuôn mặt con em mình.

Thế rồi, bánh xe lịch sử lăn đến ngày 28 tháng 4 năm 1975. Tại trận đánh căn cứ Nước Trong – chốt chặn cuối cùng vô cùng ác liệt trước cửa ngõ Sài Gòn, Lê Duy Ứng theo một mũi xe tăng xung kích tiến vào trận địa. Chỉ còn đúng 48 tiếng đồng hồ nữa là chiến tranh kết thúc. Nhưng sự nghiệt ngã không chừa một ai. Một quả đạn chống tăng của địch bắn trúng chiếc xe tăng mà ông đang đi theo. Sức ép kinh hoàng và những mảnh đạn văng ra đã đâm nát hai hốc mắt của người họa sĩ. Lê Duy Ứng ngã gục xuống, máu tuôn xối xả ướt đẫm cả ngực áo.

Trong khoảnh khắc chới với giữa lằn ranh sinh tử, ý thức được rằng bóng tối vĩnh cửu đang ập đến và mình có thể sẽ chết, người họa sĩ ấy không gào thét hay oán trách. Ông dùng những ngón tay run rẩy, quệt dòng máu đang chảy tràn trên mặt mình, sờ soạng trên một mảnh giấy bọc bao thuốc lá và vẽ bằng tất cả chút sức tàn. Đó là bức chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, kèm theo dòng chữ run rẩy được viết bằng máu: "Ánh sáng niềm tin - Con nguyện dâng Người tuổi thanh xuân". Vẽ xong, ông lịm đi. Bức huyết họa ấy sau này đã trở thành một bảo vật quốc gia, hiện đang được lưu giữ trang trọng tại Bảo tàng Hồ Chí Minh.

Lê Duy Ứng không chết trong ngày hôm đó. Đồng đội cứu sống ông, nhưng đôi mắt thì vĩnh viễn bị phá hủy. Hòa bình lập lại, đất nước rợp bóng cờ hoa, còn ông trở về với danh hiệu Anh hùng trong một thế giới đen đặc. Những năm tháng đầu tiên của thời hậu chiến là những chuỗi ngày trầy trật và đau đớn đến cùng cực. Từ một người quen ghi lại vẻ đẹp của cuộc đời bằng màu sắc, ông phải học cách làm quen với cây gậy dò đường, học cách nhận biết vợ con qua tiếng bước chân.

Nhưng thứ ánh sáng niềm tin mà ông viết bằng máu năm xưa đã không cho phép ông gục ngã. Không thể cầm cọ vẽ, ông chuyển sang làm điêu khắc. Những đêm đông giá rét ở Hà Nội, người ta thấy một người thương binh mù lòa ngồi lặng lẽ gọt từng thớ gỗ, nặn từng nắm đất sét bằng đôi bàn tay đầy sẹo. Ông dùng xúc giác để "nhìn" hình khối. Bức tượng nào không ưng ý, ông đập đi làm lại hàng chục lần đến tứa máu tay. Trong 7 năm chìm trong bóng tối, ông đã tạc hàng trăm bức tượng và vẽ hàng ngàn bức tranh bằng trí tưởng tượng.

Sự kiên cường phi thường ấy đã làm lay động những nhà khoa học. Năm 1982, Giáo sư, Bác sĩ Nguyễn Trọng Nhân (sau này là Bộ trưởng Bộ Y tế) đã quyết định thực hiện một ca phẫu thuật ghép giác mạc vô cùng phức tạp, giành lại cho Lê Duy Ứng một phần thị lực mỏng manh ở con mắt phải. Sau 7 năm mù lòa, khoảnh khắc lớp băng gạc được gỡ ra và ông nhìn thấy khuôn mặt người vợ hiền đã tần tảo chăm sóc mình, cả phòng bệnh đã ôm nhau khóc.

Câu chuyện của Đại tá Lê Duy Ứng không chỉ là một huyền thoại của chiến trường, mà còn là một bản hùng ca thầm lặng của thời bình. Máu của ông đã đổ xuống ở thời khắc cuối cùng của cuộc chiến, nhưng bù lại, ông đã dùng chính sự tàn phế của mình để thắp lên một thứ ánh sáng rực rỡ nhất: Ánh sáng của khát vọng sống và sức mạnh vô tận của con người trước nghịch cảnh.