BỨC KÝ HỌA TUỔI HAI MƯƠI VÀ KỶ VẬT NƠI CHIẾN HÀO

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng những di sản tinh thần của thời hoa lửa vẫn luôn là một mạch ngầm chảy mãi. Là một sinh viên tròn 20 tuổi đang theo học ngành Thiết kế Đồ họa, hằng ngày làm quen với những bảng màu rực rỡ, những phần mềm kỹ thuật số như Photoshop hay Clip Studio Paint, góc nhìn của em về lịch sử có đôi chút khác biệt. Em tìm thấy sự rung động mãnh liệt không chỉ ở những chiến công chấn động địa cầu, mà ở những nét vẽ chì mộc mạc, vội vã trên những trang giấy hoen màu thời gian.

Những bức "ký họa chiến trường" không chỉ là nghệ thuật, mà là những thước phim chân thực nhất về tâm hồn của thế hệ thanh niên năm xưa. Bài viết này lấy cảm hứng từ những cuốn sổ tay ký họa của các họa sĩ - chiến sĩ như Hà Xuân Phong, Lê Trí Dũng hay Huỳnh Phương Đông – những người đã dùng sinh mệnh và tuổi trẻ của mình để điểm tô cho dáng hình xứ sở. Qua câu chuyện này, em hy vọng ngòi bút nhỏ bé của mình, cùng với tinh thần lan tỏa của câu lạc bộ truyền thông IBC, có thể góp phần đưa những giá trị lịch sử vô giá này đến gần hơn với thế hệ trẻ hôm nay.

I. Cuộc chạm trán với lịch sử qua một vật vô tri.

Giữa không gian tĩnh lặng của khu trưng bày kỷ vật chiến tranh, bên cạnh những khẩu súng rỉ sét hay những tấm huân chương chói lọi, ánh mắt ta thường dễ bị níu giữ bởi một vật thể mỏng manh: một cuốn sổ tay sờn gáy. Giấy đã ố vàng, mép xoăn tít sực mùi của đất ẩm và khói súng. Lịch sử dân tộc không chỉ được ghi lại bằng những con số thương vong hay các chiến dịch lớn, mà còn được lưu giữ vẹn nguyên qua những nét vẽ chì, vẽ than mộc mạc. Đối với những họa sĩ chiến trường, khi ba lô trĩu nặng súng đạn, họ vẫn mang theo cọ vẽ và lòng yêu nước thiết tha. Cuốn sổ phác thảo ấy chính là lăng kính chân thực nhất để nhìn vào tâm hồn của một thế hệ không tiếc máu xương.

II. Trạm trú ẩn của tâm hồn giữa chiến hào ác liệt.

Trong điều kiện chiến trường khốc liệt, nhịp sống luôn biến động, việc sử dụng các chất liệu đòi hỏi thời gian như sơn dầu hay lụa là điều không thể. Các họa sĩ lúc bấy giờ chủ yếu sử dụng khổ giấy nhỏ nhắn (thường là A4), cùng với bút sắt, bút chì hay than củi để bắt kịp diễn biến nhanh chóng của cuộc chiến. Bên ngoài hầm chữ A tăm tối là tiếng gầm rú của máy bay, tiếng đạn pháo cày xới đất đai; nhưng bên trong, nét vẽ vẫn sột soạt lướt trên mặt giấy nhám. Không có máy móc hỗ trợ, không có chức năng "undo" (hoàn tác) để sửa chữa lỗi lầm, mọi nét cọ đều được ghi lại bằng cảm xúc thật nhất và vội vã nhất. Đó là lúc cuốn sổ tay trở thành trạm trú ẩn an toàn nhất cho tình yêu cái đẹp vươn lên giữa bùn lầy.

III. Mật mã của cái đẹp vươn lên từ khói súng.

Phần lớn các tác giả của tranh ký họa không phải là người đứng ngoài nhìn vào, mà họ chính là những người lính, là một phần máu thịt của cuộc chiến. Lật mở từng trang sổ, ta thấy những bức họa ghi lại nhịp sống đời thường nơi tuyến lửa: từ cảnh sinh hoạt của bộ đội, nụ cười lấm lem bùn đất của người đồng đội, hình ảnh những cô dân quân du kích, cho đến nhành lan rừng e ấp mọc lên từ hố bom. Chẳng hạn như cố họa sĩ Huỳnh Phương Đông hay liệt sĩ Hà Xuân Phong, những bức vẽ của các ông đã ghi lại lịch sử bằng hội họa, bằng tất cả khao khát hòa bình. Tình yêu hội họa và lòng yêu nước ở họ hòa quyện làm một, tự nhiên như hơi thở. Những trang giấy hoen ố ấy chứng minh một chân lý sáng ngời: bom đạn có thể hủy diệt vạn vật, nhưng không thể dập tắt sự rung động tinh tế của con người Việt Nam.

IV. Nét cọ dang dở tô thắm non sông.

Trong số hàng trăm họa sĩ từ giã giảng đường, tình nguyện lên đường vào chiến trường miền Nam hay các khu căn cứ ác liệt, có những người đã vĩnh viễn không trở về. Có những cuốn sổ tay mà trang cuối cùng mãi mãi là một bức chân dung đồng đội dang dở. Nét chì đang đều đặn bỗng trượt dài, chệch hướng, xé rách mặt giấy mỏng manh vì một đợt pháo kích bất ngờ. Nơi góc trang giấy đôi khi in hằn một vết ố màu nâu sẫm – màu của máu đã khô lại. Trong khoảnh khắc sinh tử tàn khốc ấy, người họa sĩ – chiến sĩ đã gác lại giấc mơ hội họa, buông cây chì để cầm chắc tay súng. Họ ngã xuống khi tuổi đời chỉ mới đôi mươi, lấy chính sinh mệnh và thanh xuân của mình làm nét cọ điểm tô cho dáng hình Tổ quốc được vẹn nguyên.

V. Lời hồi đáp từ thế hệ tuổi hai mươi hôm nay.

Ngồi lặng lẽ nơi góc bàn ký túc xá, nhìn vào màn hình sáng rực với những bản thiết kế sắc nét, lòng em bỗng nghẹn lại. Tuổi hai mươi của những họa sĩ chiến trường chìm trong khói lửa và khép lại trên một trang giấy dang dở. Còn tuổi hai mươi của em hôm nay được tự do theo đuổi đam mê, được bình yên học tập những nguyên lý thiết kế và sáng tạo trong một đất nước độc lập. Lịch sử không yêu cầu thế hệ trẻ hôm nay phải cầm súng ra chiến trường, nhưng đòi hỏi chúng ta phải sống sao cho xứng đáng với sự hy sinh đó. Những cuốn sổ ký họa ấy không chỉ nằm yên trong không gian tĩnh mịch của bảo tàng, mà phải được tiếp nối. Bằng tất cả lòng biết ơn và nhiệt huyết của tuổi thanh xuân, chúng ta – những người trẻ – hãy vẽ tiếp bức tranh quê hương hùng cường mà thế hệ cha anh còn dang dở.

(Bức ký hoạ "Làm công sự xe tăng Cửa Việt 1973" của Họa sĩ chiến trường Lê Trí Dũng)

NGUỒN TÀI LIỆU:

• Hình ảnh "Kỷ vật chiến trường": Nguồn tổng hợp/Wikipedia.