BỨC TRANH CHÂM BIẾM VÀ TRANG HÙNG CA: CUỘC ĐỜI CỦA "VUA BIẾM HỌA" XUÂN DIỆC
Lịch sử báo chí kháng chiến không chỉ có những bài luận chiến đanh thép hay những bản tin chiến trường hừng hực lửa khói, mà còn có một thứ vũ khí sắc bén không kém: những nét cọ châm biếm sâu cay. Giữa chiến khu Việt Bắc gian lao, nơi cây bút chì và trang giấy trắng là chiến trường, nhà họa sĩ tài hoa Xuân Diệu – à không, họa sĩ Xuân Diệu (tên thật là Nguyễn Xuân Diệu, bút danh Chánh Út / hay còn được biết đến qua các tác phẩm biếm họa sắc sảo) – đã biến tiếng cười thành gươm giáo, đâm thẳng vào bộ mặt của kẻ thù. Dưới đây là lát cắt lịch sử được viết dưới phong cách phóng sự văn hóa - nghệ thuật châm biếm, tái hiện "ông vua biếm họa" của chiến báo Việt Nam.
Cây bút chì giữa rừng sâu và tiếng cười châm biếm xuyên thủng hàng rào kẽ gai
Thực dân Pháp mang sang Đông Dương xe tăng, đại bác và những cỗ máy chiến tranh tối tân. Chúng nghĩ rằng có thể khuất phục một dân tộc bằng bạo lực. Nhưng chúng đã quên mất một điều: người Việt Nam có một thứ vũ khí vô hình nhưng cực kỳ lợi hại – tiếng cười trào phúng.
Trong những năm tháng kháng chiến chống Pháp gian khổ tại chiến khu Việt Bắc, nơi thiếu thốn từng viên thuốc, từng tờ giấy in, họa sĩ Xuân Diệu vẫn miệt mài bên bàn vẽ dựng lên những bức tranh biếm họa sắc sảo đăng trên báo Cứu Quốc, báo Quân Đội Nhân Dân. Dưới ngòi bút của ông, hình ảnh những tên tướng tá thực dân béo phệ, huênh hoang, đầu đội mũ sắt nhưng mắt láo liên sợ hãi trước những chiến sĩ du kích chân đất, hiện lên vừa hài hước, vừa chua cay.
Mỗi bức tranh của ông xuất bản không chỉ đem lại những tràng cười sảng khoái cho bộ đội ta sau những giờ phút giao tranh căng thẳng, mà còn là một đòn chí mạng giáng vào tinh thần của kẻ thù. Bọn lính Pháp truyền tay nhau những ấn phẩm có tranh của ông và phải thừa nhận rằng: "Ngòi bút của tay họa sĩ Việt Minh này sắc bén không thua gì lưỡi lê".
Nghệ thuật biến bi kịch chiến tranh thành sức mạnh lạc quan
Điều làm nên thương hiệu của Xuân Diệu không chỉ nằm ở nét vẽ tài tình, mà là ở tư duy châm biếm rất "đời" nhưng đầy tính triết lý. Ông không vẽ chiến tranh bằng sự bi lụy, tang thương; ông dùng tiếng cười để giải phẫu sự phi lý của chủ nghĩa thực dân.
Những bức tranh của ông thường khắc họa sự bất lực của công nghệ chiến tranh hiện đại trước chiến tranh nhân dân: một tên lính lê dương trang bị tận răng bị một em bé liên lạc chiến khu cầm gậy tầm vông đánh cho tơi tả, hay một tên quan tư Pháp đang lúng túng cúi đầu trước những bảng thống kê thiệt hại. Tiếng cười ấy mang tinh thần lạc quan cách mạng tuyệt đối, tiếp thêm sức mạnh tinh thần to lớn cho hàng vạn cán bộ, chiến sĩ vượt qua mọi đói rét, bom đạn.
Di sản của một nghệ sĩ dấn thân
Hòa bình lặp lại, khi đất nước bước vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, họa sĩ Xuân Diệu tiếp tục cống hiến tài năng của mình cho nền mỹ thuật và báo chí cách mạng nước nhà, đào tạo nên nhiều thế hệ họa sĩ trẻ tiếp nối con đường mang nghệ thuật phục vụ nhân dân.
Cuộc đời của ông là minh chứng tuyệt đối cho quan điểm: Nghệ sĩ cách mạng không đứng ngoài thời cuộc; ngòi bút của họ chính là chiến hào, và tiếng cười của họ chính là khúc khải hoàn ca báo trước ngày chiến thắng.
