Bức tượng ngủ tám năm trong lòng đất

Tháng 12 năm 1946, cuộc kháng chiến toàn quốc sắp bùng nổ. Tại một ngôi nhà ở Hà Nội, chồng của nhà điêu khắc Nguyễn Thị Kim lặng lẽ đào một căn hầm ngay dưới gầm bàn thờ của gia đình.

Thứ được ông cẩn thận đặt xuống lòng đất không phải vàng bạc hay tài sản quý giá.

Đó là bức tượng đồng chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Nếu bị quân Pháp phát hiện, bức tượng có thể bị phá hủy. Vì thế, gia đình quyết định gửi tác phẩm vào lòng đất trước khi rời Hà Nội đi kháng chiến.

Không ai biết chắc bao giờ họ có thể quay lại.

Nguyễn Thị Kim sinh ngày 10 tháng 12 năm 1917 tại Hà Nội. Bà được xem là nữ nghệ sĩ điêu khắc đầu tiên của Việt Nam và là người đầu tiên trực tiếp sáng tác tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh từ nguyên mẫu.

Đầu năm 1946, Nguyễn Thị Kim vừa tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Khi ấy, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mới ra đời chưa đầy một năm và đang phải đối mặt với vô vàn khó khăn.

Để chuẩn bị Triển lãm Mỹ thuật kỷ niệm một năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2 tháng 9, Hội Văn hóa Cứu quốc cử ba nghệ sĩ đến Bắc Bộ Phủ gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đó là các họa sĩ Tô Ngọc Vân, Nguyễn Đỗ Cung và nhà điêu khắc Nguyễn Thị Kim.

Tháng 5 năm 1946, Nguyễn Thị Kim mang dụng cụ đến nơi Bác Hồ làm việc.

Trước mặt bà không phải hình ảnh một vị lãnh tụ ngồi tạo dáng trong căn phòng được sắp đặt sẵn. Bác vẫn giải quyết công việc hằng ngày. Trên bàn là những văn kiện của một đất nước mới giành độc lập, trong khi phía ngoài còn biết bao vấn đề khẩn cấp cần xử lý.

Nguyễn Thị Kim vừa quan sát, vừa dựng hình.

Bà không chọn khắc họa Bác trong một tư thế uy nghi hay mang tính nghi lễ. Hình ảnh bà ghi lại là một con người đang tập trung làm việc: đầu hơi cúi về phía trước, vầng trán rộng hơi nhíu lại, gương mặt trầm ngâm suy nghĩ.

Đó là thần thái của người đang gánh trên vai vận mệnh của một quốc gia non trẻ.

Từ những phác thảo ban đầu, Nguyễn Thị Kim hoàn thành tượng bán thân Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bà dùng thạch cao tạo khuôn, sau đó nhờ một nghệ nhân đúc đồng nổi tiếng của làng Mọc, ngoại thành Hà Nội, chuyển tác phẩm sang chất liệu đồng.

Bức tượng cao 46cm, rộng 45cm ở phần vai và nặng 17kg. Tượng được đúc liền khối nhưng rỗng bên trong.

Ngày 18 tháng 8 năm 1946, tác phẩm được trưng bày trang trọng tại Triển lãm Mỹ thuật Tháng Tám ở Hà Nội. Trong khoảng 80 tác phẩm tham dự, bức tượng của Nguyễn Thị Kim gây ấn tượng đặc biệt và được trao giải thưởng.

Người xem không chỉ thấy chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh. Qua nét mặt suy tư ấy, họ còn cảm nhận được hoàn cảnh đầy thử thách của đất nước năm 1946: nền độc lập vừa giành được đang bị đe dọa, nạn đói và khó khăn kinh tế chưa được khắc phục hoàn toàn, trong khi thực dân Pháp chuẩn bị mở rộng chiến tranh.

Chỉ vài tháng sau triển lãm, tình hình Hà Nội trở nên đặc biệt căng thẳng.

Nhà in Báo Sự Thật khi đó đặt tại nhà Nguyễn Thị Kim nhận lệnh rút khỏi thành phố. Gia đình bà cũng phải nhanh chóng chuẩn bị tản cư.

Nhưng bức tượng đồng nặng 17kg rất khó mang theo trên hành trình kháng chiến. Để lại trong nhà thì nguy cơ bị quân Pháp phát hiện và phá hủy là rất lớn.

Cuối cùng, chồng bà đào hầm dưới gầm bàn thờ của nhà thờ họ. Bức tượng được bọc và đặt xuống đó, phía trên lấp đất rồi sắp xếp lại đồ đạc để không ai nhận ra.

Cánh cửa nhà khép lại.

Bức tượng bắt đầu cuộc hành trình kỳ lạ nhất của mình: nằm im trong lòng đất suốt những năm kháng chiến chống Pháp.

Nguyễn Thị Kim rời Hà Nội và tiếp tục tham gia hoạt động văn hóa, nghệ thuật phục vụ kháng chiến. Còn tại ngôi nhà cũ, không ai biết bức tượng có bị nước ngấm, bị hư hại hay đã bị phát hiện hay chưa.

Tám năm trôi qua.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ và ngày Thủ đô được giải phóng năm 1954, gia đình Nguyễn Thị Kim trở về Hà Nội. Khi ấy, bà đang đi công tác ở nước ngoài. Chồng và người anh trai của bà lập tức tìm lại vị trí căn hầm năm xưa.

Lớp đất được đào lên.

Bức tượng đồng vẫn còn nguyên vẹn.

Sau tám năm nằm dưới lòng đất, khuôn mặt Bác Hồ với vầng trán suy tư và ánh nhìn tập trung vẫn không bị biến dạng. Gia đình lau sạch tượng, đặt lên bàn và phủ một tấm nhiễu đỏ như gìn giữ một báu vật.

Năm 1959, khi Bảo tàng Cách mạng Việt Nam được thành lập, vợ chồng Nguyễn Thị Kim quyết định hiến tặng bức tượng cho bảo tàng. Họ muốn tác phẩm không còn là kỷ vật riêng của gia đình mà trở thành tài sản chung, để nhiều thế hệ được tận mắt chiêm ngưỡng.

Sau này, Nguyễn Thị Kim tiếp tục sáng tác và giảng dạy tại Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội. Bà tham gia Ban Chấp hành Hội Mỹ thuật Việt Nam, Hội Văn nghệ Việt Nam và giữ nhiều trách nhiệm trong hoạt động văn hóa, nghệ thuật của Thủ đô.

Ngoài tượng Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, bà còn để lại những tác phẩm tiêu biểu như Hạnh phúc, Chân dung cháu gái, Nữ du kích và phù điêu Mười một cô tự vệ thành phố Huế. Với những đóng góp ấy, bà được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật.

Nhà điêu khắc Nguyễn Thị Kim qua đời ngày 1 tháng 12 năm 2011 tại Hà Nội.

Ngày 30 tháng 1 năm 2023, tượng Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1946 chính thức được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia.

Bức tượng quý giá không chỉ bởi đây là tác phẩm điêu khắc chân dung Bác Hồ đầu tiên được sáng tác trực tiếp từ nguyên mẫu. Giá trị của nó còn nằm trong hành trình đã trải qua: ra đời giữa những ngày đất nước đứng trước thử thách, được trưng bày để cổ vũ tinh thần nhân dân, rồi được chôn sâu dưới lòng đất để vượt qua chiến tranh.

Một tác phẩm nghệ thuật đã sống cùng số phận của dân tộc.

Ngày nay, trước bức tượng đồng nhỏ bé ấy, người xem có thể hình dung một Chủ tịch Hồ Chí Minh đang lặng lẽ suy nghĩ về vận mệnh đất nước. Đồng thời, họ cũng có thể nhớ đến nữ nghệ sĩ Nguyễn Thị Kim – người dùng đôi bàn tay và tình yêu Tổ quốc để giữ lại một khoảnh khắc lịch sử cho các thế hệ mai sau.