Bùi Bằng Đoàn: Vị Thượng thư triều Nguyễn rũ bỏ vinh hoa theo cách mạng (1889 - 1955)
Lịch sử kháng chiến chống Pháp ghi nhận một sự chuyển mình vĩ đại của tầng lớp quan lại cấp cao triều Nguyễn, và cụ Bùi Bằng Đoàn (quê ở Ứng Hòa, Hà Nội) là tấm gương tiêu biểu nhất. Ông vốn là một đại quan thanh liêm, từng giữ chức Thượng thư Bộ Hình thời Vua Bảo Đại. Dù làm quan cho triều đình phong kiến dưới sự bảo hộ của Pháp, ông vẫn luôn giữ khí tiết, bí mật bảo vệ nhiều cán bộ cách mạng và từ chối ký vào những bản án tử hình đối với những người yêu nước.
Năm 1945, khi triều Nguyễn sụp đổ, ông cáo quan về quê. Nhận thấy tài năng và đức độ của ông, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đích thân viết thư tay mời ông ra gánh vác việc nước. Xúc động trước tấm lòng của Bác, vị cựu Thượng thư đã quyết định rũ bỏ cuộc sống an nhàn, gia nhập chính quyền Việt Minh. Bằng kiến thức luật học uyên bác và kinh nghiệm quản lý, ông được bầu làm Trưởng ban Thường trực Quốc hội khóa I (tương đương Chủ tịch Quốc hội) của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Khi tiếng súng Toàn quốc kháng chiến nổ ra, mặc cho tuổi tác đã cao và quen với nếp sống đô thị, cụ Bùi Bằng Đoàn đã dứt khoát bỏ lại toàn bộ dinh thự, tài sản ở Hà Nội để cùng Chính phủ lên chiến khu Việt Bắc. Tại đây, ông vừa chống chọi với bệnh tật, vừa tích cực tham gia chỉ đạo các công tác của Quốc hội, góp phần thiết lập hệ thống pháp luật non trẻ của chính quyền cách mạng. Bọn thực dân Pháp nhiều lần cho người dụ dỗ, hứa hẹn trả lại tước vị và tài sản nếu ông chịu trở về Hà Nội hợp tác, nhưng ông kiên quyết khước từ. Sự hiện diện và cống hiến của cụ Bùi Bằng Đoàn đã đập tan luận điệu xuyên tạc của thực dân Pháp, chứng minh rằng chính phủ kháng chiến là nơi hội tụ tinh hoa của toàn bộ dân tộc.
