Bùi Chát: Người anh hùng chặn dòng huyết mạch Hải Vân

Bùi Chát sinh năm 1925, là người con của dân tộc Kinh, sinh trưởng tại xã Cẩm Hà, thị xã Hội An, tỉnh Quảng Nam. Ông không chỉ là người đầu tiên của quê hương Quảng Nam được phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, mà còn là một trong những chiến sĩ đầu tiên của lực lượng vũ trang Quân khu V nhận được vinh dự cao quý này.

Cuộc đời binh nghiệp của ông bắt đầu từ những năm tháng sục sôi của cuộc kháng chiến. Năm 1947, khi giặc Pháp chiếm đóng Hội An, chàng thanh niên Bùi Chát đã hăng hái xung phong vào lực lượng tự vệ, trực tiếp tham gia các hoạt động diệt ác, trừ gian để bảo vệ xóm làng. Với lòng dũng cảm thiên bẩm, ông nhanh chóng trở thành một trong những người đầu tiên của thị xã gia nhập đội biệt động, thực hiện những nhiệm vụ táo bạo ngay trong lòng địch. Trong suốt thời kỳ này, ông đã trực tiếp tham gia chiến đấu tới 55 trận, trận nào cũng thể hiện tinh thần dũng mãnh và mưu trí. Đáng chú ý, có những lần ông cùng đồng đội đột nhập vào thị xã giữa ban ngày để tiêu diệt bọn tề điệp, thậm chí đã có lần bắt sống được cả tên tỉnh trưởng địch.

Không chỉ xuất sắc trong các trận đánh nội đô, Bùi Chát còn là một "hung thần" đối với hệ thống giao thông của giặc. Ông đã trực tiếp đặt mìn, giật đổ 7 đoàn tàu, phá hủy 3 đầu máy và 18 toa xe, tiêu diệt nhiều phương tiện và cùng đơn vị loại khỏi vòng chiến đấu gần 2 đại đội địch. Một trong những chiến công lẫy lừng thời kỳ đầu của ông là vào năm 1949, khi hai chiếc ca nô của địch thường xuyên bắn phá trên đoạn sông Hội An - Câu Lâu. Sau nhiều lần đơn vị phục kích không thành, Bùi Chát đã xung phong dẫn đầu một tổ lặn lội suốt đêm, bí mật đưa thủy lôi tới tận nơi để đánh chìm cả hai chiếc ca nô, tiêu diệt 14 tên giặc Pháp.

Từ năm 1952, khi cuộc kháng chiến bước vào giai đoạn quyết liệt, Bùi Chát cùng đơn vị nhận nhiệm vụ đánh giao thông trên đèo Hải Vân – đoạn đường huyết mạch cực kỳ hiểm trở với hệ thống đồn bốt san sát và quân tuần tiễu canh phòng nghiêm ngặt của địch. Tại đây, tài năng của người chiến sĩ công binh đã thực sự tỏa sáng. Vào tháng 1 năm 1952, ông dẫn một tổ xuống đường đặt mìn tự động, hất nhào một đầu máy và toa tàu xuống vực sâu. Khi quân địch phản kích dữ dội, ông đã mưu trí dẫn dắt tổ của mình bò sát vào đồn địch để ẩn nấp, đánh lạc hướng đối phương và rút ra an toàn khi màn đêm buông xuống.

Chiến công chói lọi nhất trong cuộc đời ông diễn ra vào tháng 12 năm 1953, nhằm phối hợp với chiến dịch Xuân Hè. Bùi Chát nhận nhiệm vụ đánh đoàn tàu chở lính và vũ khí từ Đà Nẵng đi Huế. Suốt 10 ngày đêm trèo đèo lội suối để tìm đường và chọn vị trí đặt mìn, ông đã thể hiện bản lĩnh của một người chỉ huy dày dạn kinh nghiệm. Khi địch cho các đoàn tàu chở đá và toa trống chạy trước để dò đường, mặc cho anh em trong tổ nóng lòng muốn đánh, Bùi Chát vẫn bình tĩnh kiên trì chờ đợi. Đúng như dự đoán, chuyến tàu chở lính chạy sau cùng mới là mục tiêu chính. Khi ông bấm nút điện, một tiếng nổ vang trời đã hất tung cả đoàn tàu xuống chân đèo, tiêu diệt gần 100 tên địch bao gồm cả sĩ quan, không sót một tên. Ngay sau đó, ông dẫn đầu tổ xông ra thu giữ 300 khẩu súng các loại.

Chưa dừng lại ở đó, vào cuối tháng 5 năm 1954, dưới áp lực thời gian vô cùng gấp rút, ông tiếp tục chỉ huy trận đánh đoàn tàu chở sĩ quan Pháp. Ngay khi vừa chôn mìn xong thì lính tuần tiễu ập đến, đứng trước nguy cơ bị lộ, Bùi Chát vẫn bình tĩnh ra hiệu cho cả tổ nằm im quan sát. Khi đoàn tàu định mệnh tiến tới, ông kích nổ mìn hất văng đoàn tàu xuống vực, tiêu diệt gọn 100 sĩ quan Pháp. Trận đánh này đã gây rúng động đến mức sáng hôm sau, tất cả các đồn bốt địch từ Đà Nẵng đến Huế đều phải treo cờ tang.

Với những cống hiến đặc biệt xuất sắc, Bùi Chát đã được tặng thưởng Huân chương Chiến công hạng III, Huân chương Quân công hạng III và 10 lần được khen thưởng là chiến sĩ thi đua Liên khu V. Ngày 31-8-1955, ông chính thức được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Sau khi tập kết ra Bắc năm 1954, đến năm 1966, ông trở lại chiến trường miền Nam với cương vị Chính trị viên phó tiểu đoàn và đã anh dũng hy sinh trong cùng năm đó.

Để tri ân người anh hùng đã dâng hiến cả cuộc đời cho độc lập dân tộc, chính quyền thành phố Đà Nẵng đã quyết định đặt tên ông cho một con đường tại quận Liên Chiểu, nối từ đường Nguyễn Lương Bằng đến Xí nghiệp sửa chữa thuộc Công trình cơ khí giao thông V. Tên tuổi của Bùi Chát mãi mãi gắn liền với những chiến công lẫy lừng trên đỉnh Hải Vân, là niềm tự hào của mảnh đất Quảng Nam - Đà Nẵng anh hùng.