Bùi Đình Hạc – Người đặt những dấu son đầu tiên cho điện ảnh cách mạng Việt Nam
Hơn nửa thế kỷ gắn bó với điện ảnh, Nghệ sĩ Nhân dân Bùi Đình Hạc để lại một di sản đặc biệt với những bộ phim tài liệu và phim truyện ghi dấu nhiều chặng đường của lịch sử dân tộc. Từ “Nước về Bắc Hưng Hải” đến “Hồ Chí Minh – Chân dung một con người”, những tác phẩm của ông không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn góp phần lưu giữ ký ức của một thời đại.
Từ người cán bộ cách mạng đến với điện ảnh
Bùi Đình Hạc sinh năm 1934 tại Phú Thọ. Ông tham gia cách mạng từ năm 1949 và đến năm 1953 bắt đầu công tác trong ngành điện ảnh tại An toàn khu Việt Bắc. Sau khi tốt nghiệp Trường Điện ảnh Hà Nội, ông tiếp tục sang Liên Xô học tại Đại học Điện ảnh Quốc gia Liên Xô (VGIK), nơi đào tạo nhiều thế hệ nghệ sĩ điện ảnh nổi tiếng.
Những năm đầu bước vào nghề cũng là thời kỳ điện ảnh cách mạng Việt Nam đang từng bước hình thành và phát triển. Trong hoàn cảnh đó, Bùi Đình Hạc sớm thể hiện khả năng quan sát, tư duy hình ảnh và cách kể chuyện bằng ngôn ngữ điện ảnh.
Ông không chỉ làm phim để ghi lại sự kiện mà còn tìm cách đưa đời sống, con người và tinh thần của thời đại vào từng khuôn hình. Chính điều đó tạo nên dấu ấn riêng trong sự nghiệp của ông.
“Nước về Bắc Hưng Hải” và giải thưởng quốc tế đầu tiên
Năm 1959, khi mới 25 tuổi, Bùi Đình Hạc đạo diễn bộ phim tài liệu “Nước về Bắc Hưng Hải”, ghi lại quá trình xây dựng hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, đưa nước sông Hồng phục vụ sản xuất nông nghiệp ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ.
Tác phẩm nhanh chóng gây tiếng vang. Tại Liên hoan phim quốc tế Moskva năm 1959, “Nước về Bắc Hưng Hải” giành Huy chương Vàng, trở thành một dấu mốc quan trọng của điện ảnh Việt Nam trên trường quốc tế. Nguồn tư liệu của Thông tấn xã Việt Nam ghi nhận đây là giải thưởng quốc tế đầu tiên của điện ảnh Việt Nam.
Thành công của bộ phim đặc biệt đáng chú ý bởi Bùi Đình Hạc khi ấy còn rất trẻ. Từ một công trình thủy lợi và công việc lao động tưởng như bình dị, ông đã tạo nên một tác phẩm có sức lay động, thể hiện hình ảnh con người Việt Nam trong công cuộc xây dựng đất nước.
Giải thưởng tại Moskva không chỉ là thành công cá nhân của người đạo diễn trẻ mà còn mở ra một dấu son đối với nền điện ảnh Việt Nam còn non trẻ.
Ghi lại lịch sử bằng điện ảnh
Sau thành công của “Nước về Bắc Hưng Hải”, Bùi Đình Hạc tiếp tục theo đuổi phim tài liệu và thực hiện nhiều tác phẩm gắn với những nhân vật, sự kiện quan trọng của đất nước.
Ông đặc biệt dành nhiều tâm huyết cho đề tài về Chủ tịch Hồ Chí Minh và những con người tiêu biểu trong lịch sử cách mạng. Những tác phẩm như “Anh Nguyễn Văn Trỗi sống mãi”, “Nguyễn Ái Quốc đến với Lênin”, “Đường về Tổ quốc” và “Hồ Chí Minh – Chân dung một con người” đã góp phần xây dựng một kho tư liệu điện ảnh quý giá về lịch sử Việt Nam thế kỷ XX.
Đáng chú ý, “Hồ Chí Minh – Chân dung một con người” là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất trong sự nghiệp của ông. Bộ phim không đơn thuần trình bày những sự kiện lịch sử mà hướng đến việc khắc họa hình ảnh, tư tưởng và nhân cách của Chủ tịch Hồ Chí Minh qua ngôn ngữ điện ảnh.
Bùi Đình Hạc cũng thực hiện nhiều tác phẩm về chiến tranh và những biến động lớn của đất nước như “Sài Gòn, tháng 5 năm 1975”, qua đó lưu giữ những hình ảnh có giá trị về một giai đoạn lịch sử đặc biệt.
Thành công ở cả phim tài liệu và phim truyện
Điểm đặc biệt trong sự nghiệp của Bùi Đình Hạc là ông không chỉ thành công với phim tài liệu mà còn để lại dấu ấn ở thể loại phim truyện.
Năm 1966, ông đạo diễn bộ phim “Nguyễn Văn Trỗi”, kể về người chiến sĩ cách mạng Nguyễn Văn Trỗi. Sau đó là các phim “Đường về quê mẹ” (1971), “Hoa thiên lý” (1973) và “Hà Nội 12 ngày đêm” (2002).
Việc hoạt động ở cả hai thể loại cho thấy sự đa dạng trong tư duy sáng tạo của Bùi Đình Hạc. Ông từng quan niệm rằng mỗi bộ phim mới cần có sự khác biệt so với tác phẩm trước, từ hình thức thể hiện đến cách tìm tòi và hoàn thiện nghệ thuật.
Trong hơn 50 năm làm nghề, ông đã chứng kiến và trực tiếp tham gia nhiều giai đoạn phát triển của điện ảnh Việt Nam, từ những năm tháng chiến tranh cho đến thời kỳ đất nước hòa bình và đổi mới.
Người nghệ sĩ gắn bó với lịch sử dân tộc
Bên cạnh vai trò đạo diễn, Bùi Đình Hạc còn đảm nhiệm nhiều vị trí quản lý trong lĩnh vực điện ảnh. Ông từng là Phó Tổng thư ký Hội Điện ảnh Việt Nam khóa I từ năm 1969 đến 1983 và giữ chức Cục trưởng Cục Điện ảnh từ năm 1992 đến 1996.
Năm 1984, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân. Năm 2007, Nhà nước trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật cho 7 tác phẩm của ông, gồm 5 phim tài liệu: “Nước về Bắc Hưng Hải”, “Anh Nguyễn Văn Trỗi sống mãi”, “Nguyễn Ái Quốc đến với Lênin”, “Đường về Tổ quốc”, “Hồ Chí Minh – Chân dung một con người” và 2 phim truyện “Nguyễn Văn Trỗi”, “Đường về quê mẹ”.
Những phần thưởng ấy là sự ghi nhận đối với một sự nghiệp nghệ thuật kéo dài nhiều thập niên, đồng thời cho thấy vị trí của Bùi Đình Hạc trong lịch sử điện ảnh Việt Nam.
Một di sản còn ở lại
Ngày 1/7/2023, Nghệ sĩ Nhân dân Bùi Đình Hạc qua đời tại Hà Nội, hưởng thọ 90 tuổi. Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương đối với gia đình, đồng nghiệp và những người yêu điện ảnh.
Nhìn lại sự nghiệp của Bùi Đình Hạc, có thể thấy ông đã dành phần lớn cuộc đời để kể những câu chuyện của đất nước bằng điện ảnh. Đó là câu chuyện về những người lao động xây dựng quê hương, những người chiến sĩ trong chiến tranh, những nhân vật lịch sử và những thời khắc quan trọng của dân tộc.
Từ “Nước về Bắc Hưng Hải” – tác phẩm đưa điện ảnh Việt Nam lần đầu giành giải thưởng quốc tế lớn – đến những bộ phim về Hồ Chí Minh, Nguyễn Văn Trỗi và chiến tranh, các tác phẩm của ông đã vượt ra ngoài phạm vi của một bộ phim để trở thành những tư liệu có giá trị về lịch sử và con người Việt Nam.
Bùi Đình Hạc đã qua đời, nhưng những thước phim ông để lại vẫn tiếp tục kể câu chuyện của một thế hệ. Và chính qua những thước phim ấy, hình ảnh của một thời đại, một dân tộc và những con người đã sống, chiến đấu, lao động hết mình vẫn còn được lưu giữ cho các thế hệ sau.
