Bùi Dục Tài – Danh thần liêm chính và vị Tiến sĩ khai khoa xứ Đàng Trong

Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, vùng đất Thuận Hóa (từ Quảng Bình trở vào) thời kỳ đầu triều Lê sơ thường bị coi là nơi xa xôi, việc học tập chưa mấy phát triển. Thế nhưng, vào năm 1502, một thanh niên 25 tuổi đến từ làng Câu Nhi đã làm thay đổi hoàn toàn quan niệm ấy, mở ra trang sử khoa bảng vẻ vang cho phương Nam. Người đó chính là Bùi Dục Tài.

Bùi Dục Tài (1477 – 1518), tự Mẫu Đại, hiệu Minh Triết, sinh ra trong một gia đình dòng dõi nhưng gia cảnh thanh bần tại làng Câu Nhi, xã Hải Phong, huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị. Ông là cháu đời thứ 5 của cụ Bùi Trành – một trong những vị tiền nhân có công khai phá và lập nên làng Câu Nhi.

Chuyện kể rằng năm 13 tuổi, Bùi Dục Tài vẫn chưa từng chạm tay vào sách vở. Một hôm, quan huyện về làng hạch sách, quở mắng cha ông (khi đó làm xã trưởng) vì chưa thu đủ thuế. Chứng kiến cảnh người cha kính yêu phải khúm núm nhận lỗi trước uy quyền, Bùi Dục Tài bất bình hỏi: "Ông ấy làm sao mà làm được quan huyện?" Cha ông thở dài đáp: "Cứ học cao thi đỗ thì sẽ làm quan." Cậu bé Dục Tài liền dứt khoát: "Nếu chỉ cần học cao thi đỗ thì con cũng làm được, cha cho con đi học, con sẽ làm quan cho cha xem!"

Cảm động trước chí khí của con, cha mẹ ông đã quyết định thắt lưng buộc bụng, vay mượn khắp nơi để nuôi Dục Tài ăn học. Không phụ công ơn đấng sinh thành, ông lao vào đèn sách đêm ngày với tư chất thông minh xuất chúng.

Cột mốc lịch sử khoa bảng Đàng Trong Chỉ sau hơn một thập kỷ miệt mài kinh sử, Bùi Dục Tài liên tiếp vượt qua các kỳ thi Hương, thi Hội. Đến năm Cảnh Thống thứ 5 (Nhâm Tuất 1502) thời vua Lê Hiến Tông, ông bước vào kỳ thi Đình và xuất sắc đỗ Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp).

Sự kiện Bùi Dục Tài đỗ Hoàng giáp khi mới 25 tuổi mang một ý nghĩa lịch sử vô cùng to lớn. Ông chính là vị Tiến sĩ khai khoa của xứ Đàng Trong – người đầu tiên mang vinh quang khoa bảng về cho vùng đất Quảng Trị nói riêng và dải đất phía Nam nói chung. Chiến tích này đã đập tan tư tưởng phiến diện đương thời coi phương Nam là nơi "thiếu học", đồng thời cổ vũ mạnh mẽ tinh thần hiếu học cho nhiều thế hệ sĩ tử sau này.

Nhờ tài năng và phẩm hạnh, Bùi Dục Tài trải qua ba đời vua Lê (Hiến Tông, Tương Dực, Chiêu Tông), kinh qua nhiều trọng trách lớn như Hàn lâm viện hiệu lý, Tham chính đạo Thanh Hoa, Tả Thị lang bộ Lại và Tham tướng.

Trên cương vị Tả Thị lang bộ Lại (chức vụ quản lý việc bổ nhiệm, khảo hạch quan lại), ông nổi tiếng là người công minh, tuyệt đối không chấp nhận hối lộ hay thiên vị. Ông luôn chú trọng tiến cử những người có đức có tài cho triều đình, hết lòng vỗ an dân chúng. Trong cuốn Ô Châu cận lục, học giả Dương Văn An đã dành cho ông những lời ngợi khen trân trọng: "Bùi Dục Tài về chính trị, văn chương xứng đáng làm bậc anh tài trong thiên hạ chứ đâu phải là bậc anh tài của riêng châu Ô."

Năm Mậu Dần (1518), triều đình nhà Lê rơi vào cảnh rối ren, gian thần hoành hành. Vì tính tình thẳng thắn, chính trực, không chịu hùa theo phe phái phản động, Bùi Dục Tài bị gian thần hại chết khi mới 41 tuổi. Sau khi vụ án được làm rõ, vua Lê Chiêu Tông đã minh oan và truy tặng ông chức Lễ Bộ Thượng thư.

Tên tuổi của Bùi Dục Tài không chỉ sống mãi trong sử sách mà còn trở thành niềm tự hào sâu sắc của nhân dân Quảng Trị. Hiện nay, tên ông được đặt cho nhiều trường học, đường phố và đặc biệt là Giải thưởng khuyến học Bùi Dục Tài – biểu tượng nuôi dưỡng tài năng và tinh thần hiếu học cho thế hệ trẻ hôm nay.