Bùi Huy Đáp – Ba năm học nghề làm ruộng và cuộc cách mạng lúa xuân

Năm 1940, Bùi Huy Đáp tốt nghiệp kỹ sư tại Trường Đại học Nông Lâm Đông Dương. Ông trở về quê trong niềm vui của gia đình. Từ một làng quê nghèo ở huyện Vụ Bản, có một người con được học hành thành tài, trở thành kỹ sư nông nghiệp khi mới 21 tuổi.

Người mẹ tảo tần nhìn con rồi nói một câu khiến ông nhớ suốt đời:

“Thế là cái nghề làm ruộng tầm thường của mẹ, con mất ba năm mới học được.”

Đó không phải lời chê trách việc học. Người mẹ chỉ nhắc con rằng kiến thức trong trường chưa đủ để hiểu công việc của người nông dân. Nghề trồng lúa mà bà làm từ năm này qua năm khác chứa đựng kinh nghiệm về đất, nước, nắng, mưa và mùa vụ. Muốn giúp nông dân, người kỹ sư phải bước xuống đồng ruộng và học từ chính những người đang cày cấy.

Câu nói mộc mạc ấy trở thành phương châm trong cuộc đời khoa học của Bùi Huy Đáp.

Ông sinh năm 1919 tại huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Gia đình làm nông và cuộc sống không dư dả, nhưng cha mẹ vẫn cố gắng cho con ăn học. Sau khi tốt nghiệp, ông làm việc tại Sở Nông lâm Trung Kỳ. Công việc đưa ông đến nhiều vùng nông thôn, nơi người dân phải đối mặt với giống lúa năng suất thấp, thiên tai và phương thức sản xuất còn lạc hậu.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 mở ra một bước ngoặt. Chính quyền mới cần những cán bộ có chuyên môn để chống đói và xây dựng nền kinh tế độc lập. Bùi Huy Đáp được giao làm Tổng Thư ký Bộ Canh nông.

Nhưng đất nước chưa kịp yên ổn thì cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ. Nhiều cơ quan, trường học phải rời thành phố, di chuyển về nông thôn và chiến khu. Trong hoàn cảnh ấy, Bùi Huy Đáp cho rằng muốn duy trì sản xuất lâu dài, đất nước phải đào tạo ngay một đội ngũ cán bộ nông nghiệp.

Từ đề xuất và công sức tổ chức của ông, các trường Trung học Canh nông lần lượt được mở: tại Huế năm 1945, Liên khu IV và Liên khu V năm 1947, Việt Bắc năm 1948. Chỉ trong bốn năm, giữa chiến tranh, bốn cơ sở đào tạo nông nghiệp được hình thành ở nhiều vùng khác nhau.

Những trường học ấy không có điều kiện như một giảng đường bình thường. Giáo viên và học viên vừa học tập vừa tham gia sản xuất, phải tự tìm tài liệu và dụng cụ. Nhưng từ đó, nhiều cán bộ kỹ thuật được đào tạo để về các địa phương hướng dẫn nông dân, bảo vệ mùa màng và phục vụ kháng chiến.

Năm 1952, Bùi Huy Đáp được tuyên dương là Chiến sĩ thi đua toàn quốc. Đó là sự ghi nhận không chỉ dành cho một nhà nghiên cứu mà còn cho người đã đưa kiến thức nông nghiệp vào thực tế giữa thời chiến.

Sau hòa bình lập lại năm 1954, miền Bắc đứng trước bài toán lương thực rất lớn. Dân số tăng, đất canh tác có hạn, trong khi sản xuất lúa vẫn phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Vụ lúa chiêm truyền thống thường kéo dài, có nguy cơ gặp rét khi gieo cấy và dễ chịu ảnh hưởng của lũ khi thu hoạch muộn.

Bùi Huy Đáp cùng các nhà nông học bắt đầu nghiên cứu khả năng thay đổi cơ cấu mùa vụ. Thay vì giữ nguyên vụ chiêm cũ, họ đề xuất sử dụng những giống lúa có thời gian sinh trưởng ngắn hơn và điều chỉnh thời điểm gieo cấy để hình thành vụ lúa xuân.

Đó không phải sự thay đổi đơn giản trên lịch. Muốn một giống lúa gieo vào thời điểm mới có thể phát triển, các nhà khoa học phải nghiên cứu phản ứng của cây trước nhiệt độ và ánh sáng, xác định tuổi mạ, thời điểm cấy, chế độ nước và kỹ thuật chăm sóc. Kết quả trong phòng thí nghiệm lại phải được kiểm nghiệm trên đồng ruộng ở nhiều địa phương.

Từ những năm 1960, các cuộc thử nghiệm được mở rộng tại Thái Bình, Nam Định, Bắc Ninh, Hưng Yên, Hà Tây và Hà Nội. Các cán bộ khoa học xuống tận hợp tác xã, cùng nông dân theo dõi từng trà lúa. Có nơi thành công, có nơi cây lúa gặp rét hoặc sinh trưởng không như dự kiến. Mỗi vụ thất bại đều được ghi lại để điều chỉnh cách làm cho vụ sau.

Bùi Huy Đáp kiên trì bảo vệ quan điểm phải thay vụ lúa chiêm bằng vụ lúa xuân phù hợp hơn. Khi lúa xuân được gieo cấy muộn hơn và dùng giống ngắn ngày, cây có thể tránh được một phần rét đầu vụ, rút ngắn thời gian chiếm đất và tạo điều kiện mở rộng cây trồng vụ đông.

Nhờ đó, trên cùng một diện tích, người nông dân có thể bố trí thêm một vụ ngô, khoai hoặc rau màu sau khi thu hoạch lúa. Sự thay đổi không chỉ làm tăng sản lượng lúa mà còn thay đổi nhịp sản xuất của cả vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Trong những năm chiến tranh chống Mỹ, việc bảo đảm lương thực cho miền Bắc và chi viện tiền tuyến có ý nghĩa chiến lược. Những cánh đồng không có tiếng súng trực tiếp nhưng vẫn là một mặt trận. Công trình lúa xuân của Bùi Huy Đáp và các cộng sự đã góp phần giúp nông nghiệp tận dụng tốt hơn đất đai, giống cây và thời gian.

Ông còn nghiên cứu nhiều vấn đề khác về cây lúa, hệ thống canh tác và tổ chức sản xuất. Trong sự nghiệp của mình, Bùi Huy Đáp viết và dịch khoảng 100 đầu sách về nông nghiệp, cây lúa và vi sinh vật. Ông từng giữ các chức vụ như Giám đốc Viện Khảo cứu Nông Lâm và Viện trưởng Viện Khoa học Nông nghiệp.

Dù làm công tác quản lý hay nghiên cứu, ông vẫn nhấn mạnh việc phải gắn khoa học với ruộng đồng. Một kỹ thuật chỉ có giá trị khi người nông dân có thể áp dụng và nhận được kết quả thực tế. Đó cũng chính là ý nghĩa sâu xa trong lời người mẹ nói với ông ngày nhận bằng kỹ sư.

Năm 1996, cụm công trình về lúa xuân của Bùi Huy Đáp được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ đợt đầu tiên. Ông qua đời ngày 4 tháng 7 năm 2004.

Từ một người con của gia đình nông dân, Bùi Huy Đáp đã dành hơn nửa thế kỷ nghiên cứu công việc tưởng như rất quen thuộc: làm thế nào để cây lúa sinh trưởng tốt hơn trên đồng ruộng Việt Nam. Ông hiểu rằng người làm khoa học không đứng cao hơn người nông dân. Họ chỉ có thể cùng nhau tìm ra một mùa vụ phù hợp hơn.

Ba năm ở trường giúp ông trở thành kỹ sư. Nhưng lời mẹ dặn và hàng chục năm đi cùng nông dân mới giúp ông thực sự học được nghề làm ruộng.