BÙI QUANG THẬN: LÁ CỜ TRONG TAY NGƯỜI LÍNH XE TĂNG 843

Chiếc xe tăng 843 nằm im trong bảo tàng, không còn tiếng động cơ, không còn khói đường hay sức nóng của buổi trưa cuối tháng Tư. Trên thân thép ấy, người xem có thể nhìn thấy số hiệu của một chiếc xe từng đi vào trung tâm Sài Gòn năm 1975. Nhưng hiện vật không tự kể hết câu chuyện. Nó cần lời những người đã ở trên xe, đặc biệt là Bùi Quang Thận, người đã mang lá cờ lên nóc Dinh Độc Lập trong giờ phút kết thúc chiến tranh.

Bùi Quang Thận sinh ngày 10 tháng 10 năm 1948 tại Thụy Xuân, Thái Thụy, Thái Bình. Ông nhập ngũ năm 1966, trưởng thành trong lực lượng tăng thiết giáp. Đến Chiến dịch Hồ Chí Minh, ông là đại đội trưởng Đại đội 4 thuộc Lữ đoàn 203, đồng thời là trưởng xe tăng 843. Những chức danh ấy cho biết trách nhiệm chỉ huy, nhưng không nói hết những ngày hành quân, sửa xe, vượt đường hỏng và chiến đấu mà người lính thiết giáp phải trải qua trước khi đến cửa ngõ Sài Gòn.

Sáng 30 tháng 4 năm 1975, đoàn xe tăng trong đội hình tiến công từ phía đông nhận nhiệm vụ nhanh chóng đánh chiếm các mục tiêu trọng yếu. Đường vào trung tâm thành phố không trống trải như trên bản đồ. Những vị trí chống trả, những chiếc cầu, giao lộ và khả năng bị chặn đánh khiến từng quyết định phải đưa ra trong thời gian rất ngắn. Báo Quân đội nhân dân ghi rằng đội hình của Bùi Quang Thận đã chiến đấu ở khu vực cầu Sài Gòn, cầu Thị Nghè trước khi tiến vào trung tâm.

Trên xe 843 có những con người cụ thể: Bùi Quang Thận là trưởng xe, Lữ Văn Hỏa lái xe, Thái Bá Minh và Nguyễn Văn Kỷ làm nhiệm vụ pháo thủ. Gọi đúng tên kíp xe là một cách trả lại cho lịch sử tính tập thể của nó. Trong ảnh chụp ngày chiến thắng, người ta thường chú ý tới lá cờ hoặc chiếc cổng sắt. Nhưng trước giờ phút ấy, chiếc xe chỉ có thể di chuyển nếu mỗi người hoàn thành phần việc của mình, phối hợp trong một không gian thép chật hẹp.

Khi Dinh Độc Lập hiện ra, xe 843 lao vào khu vực cổng phụ và bị mắc lại. Xe 390 do Vũ Đăng Toàn chỉ huy tiến tới, húc đổ cổng chính rồi vào sân. Tư liệu của nhiều nhân chứng và các bảo tàng đã giúp làm sáng tỏ sự khác biệt quan trọng ấy. Xe 390 húc đổ cổng chính; Bùi Quang Thận từ xe 843 mang cờ chạy vào dinh. Hai hành động thuộc cùng một diễn biến, không nên vì đề cao một người mà lẫn lộn công việc của kíp xe khác.

Theo những lần kể lại được báo chí ghi nhận, Bùi Quang Thận cầm lá cờ tiến vào tòa nhà, được chỉ đường lên nơi có cột cờ. Ông hạ lá cờ của chính quyền Sài Gòn, đưa lá cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam lên. Một số tư liệu ghi ông xem đồng hồ và ghi mốc 11 giờ 30 phút ngày 30 tháng 4 năm 1975. Trên cao là lá cờ, phía dưới là thành phố đang đổi sang một thời đoạn khác. Khoảnh khắc ấy không cần thêm lời thoại tưởng tượng để trở nên lớn lao.

Một câu chuyện thường được kể về lịch sử chiến thắng là cuộc đua của các xe tăng. Nhưng đối với người cầm cờ, câu chuyện không chỉ liên quan đến chuyện ai tới trước. Trong cuộc phỏng vấn được báo chí đăng sau này, Bùi Quang Thận nhấn mạnh việc mình làm là hành động của người chiến sĩ ở thời điểm lịch sử. Cách nhìn ấy giúp bức ảnh trở về đúng vị trí: đó là biểu tượng của một chiến dịch lớn, được tạo nên bởi công sức và thương vong của rất nhiều đơn vị.

Sau chiến tranh, ông tiếp tục công tác trong quân đội, trải qua nhiều vị trí chỉ huy của lực lượng tăng thiết giáp và nghỉ hưu với quân hàm đại tá. Người từng chạy lên nóc dinh trong buổi trưa đặc biệt ấy trở về đời sống thường nhật ở quê nhà. Không phải ai đã đi qua khoảnh khắc nổi tiếng cũng có một đời sống ồn ào sau đó. Nhiều cựu chiến binh mang ký ức chiến tranh trở về giữa công việc gia đình, xóm làng, và chỉ kể lại khi được hỏi.

Ngày 24 tháng 6 năm 2012, Bùi Quang Thận qua đời tại quê nhà. Báo chí những ngày ấy đăng lại ảnh ông, ảnh chiếc xe 843 và lời đồng đội. Năm 2013, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Việc vinh danh sau khi ông mất thêm một nốt trầm cho câu chuyện: người cầm cờ không còn nữa, nhưng những người cùng kíp xe vẫn tiếp tục nhắc đúng tên từng thành viên và việc họ đã làm trong buổi trưa ấy.

Bảo tàng giữ lại xe 843, còn các bài phỏng vấn giữ lại nhiều lời chứng. Giữa hai loại tư liệu ấy, người đọc có thể đi từ một khối thép im lặng đến một con người cụ thể, hiểu rằng chiến thắng không chỉ có hình ảnh lá cờ trên mái dinh. Nó còn có bàn tay người lái xe, người nạp đạn, người chỉ huy, người sửa máy và những đồng đội không kịp tới nơi. Lá cờ của Bùi Quang Thận chỉ có thể tung lên nhờ cả hành trình đó.