Bùi Thị Cúc và sáu chữ vàng

1. Tuổi thơ nghèo khó của Trần Thị Lan

Trần Thị Lan sinh năm 1930 tại làng Vân Mạc, xã Quang Trung, huyện Ân Thi. Chị là người con thứ năm trong một gia đình nông dân có bảy anh chị em. Cha mất khi chị còn nhỏ, hoàn cảnh gia đình rất khó khăn. Từ năm chín tuổi, chị phải đi làm con nuôi, thực chất là đi ở để trừ khoản nợ của gia đình với một nhà địa chủ trong làng.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chị được trở về đoàn tụ với gia đình. Các anh của chị đều tham gia cách mạng. Người trực tiếp dìu dắt chị là anh cả Trần Đình Bình, còn gọi là Bình Tích, một cán bộ cách mạng từng giữ chức Bí thư Huyện ủy Ân Thi.

Trần Thị Lan tích cực học bình dân học vụ, tham gia các tổ chức thanh niên, phụ nữ và làm công tác vận động nhân dân. Cuối năm 1947, chị được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam, trở thành nữ đảng viên trẻ nhất xã. Sau đó, chị làm cán bộ phụ nữ xã rồi cán sự Hội Phụ nữ huyện Ân Thi.

2. Vùng Cảnh Lâm trong những năm kháng chiến

Những năm 1947–1949, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp tại Hưng Yên diễn ra rất quyết liệt. Ân Thi là một trong những địa bàn bị đối phương tập trung lập đồn bốt và xây dựng bộ máy kiểm soát ở các làng xã.

Tại khu vực Cảnh Lâm, đối phương xây dựng một đồn lớn để kiểm soát vùng lân cận và tuyến đường số 5. Một số nhân vật trong bộ máy tình báo, chỉ điểm tại đây tích cực dò tìm cơ sở cách mạng, gây nhiều tổn thất cho cán bộ và nhân dân địa phương.

Trước tình hình đó, lực lượng cách mạng chủ trương giữ vững cơ sở, nắm tình hình trong đồn bốt và đưa người vào hoạt động bí mật. Công việc này đòi hỏi cán bộ phải mưu trí, bình tĩnh và chấp nhận sống dưới một vỏ bọc dễ khiến cả người thân hiểu lầm.

3. Trở thành nữ cán bộ Công an hoạt động bí mật

Bùi Thị Cúc được cử tham gia một lớp bồi dưỡng ngắn ngày do lực lượng Công an tổ chức tại Hải Dương. Tháng 12/1949, chị chính thức trở thành cán bộ Công an, được giao nhiệm vụ phản gián, địch vận, thu thập tin tức và theo dõi hoạt động của đối phương trong vùng Cảnh Lâm.

Để tạo vỏ bọc hợp pháp, tổ chức cấp cho chị một số vốn làm nghề buôn bán nhỏ. Hằng ngày, với gánh muối trên vai, chị đến khu chợ gần bốt Cảnh Lâm bán hàng, làm quen với những người trong đồn và kín đáo thu thập tin tức báo về cho lực lượng cách mạng.

Do không biết nhiệm vụ bí mật của chị, người trong làng và cả một số người thân cho rằng chị đã xa rời phong trào, chỉ lo buôn bán hoặc tìm cách sống yên ổn trong vùng đối phương kiểm soát. Bùi Thị Cúc không thể giải thích, bởi chỉ một lời nói sơ suất cũng có thể làm lộ kế hoạch và đẩy đồng đội vào nguy hiểm. Chị phải âm thầm chịu đựng những lời nghi ngờ, trách móc để tiếp tục hoàn thành nhiệm vụ.

4. Cài được đồng đội vào hàng ngũ đối phương

Bằng sự khéo léo và bình tĩnh, Bùi Thị Cúc từng bước tiếp cận Nguyễn Doãn Nhi, một người giữ vai trò quan trọng trong bộ máy tình báo tại bốt Cảnh Lâm. Đây là nhân vật đã tham gia truy tìm cán bộ và gây tổn thất cho nhiều cơ sở cách mạng trong vùng.

Sau khi tạo được lòng tin, chị giúp đưa anh Đệ, một đồng đội của mình, vào hoạt động trong hàng ngũ đối phương. Nhờ cơ sở này, lực lượng cách mạng thu thập được nhiều tin tức quan trọng, kịp thời đề phòng các cuộc truy bắt và bảo vệ cán bộ đang hoạt động bí mật.

Kế hoạch tiếp cận Nguyễn Doãn Nhi không xuất phát từ tình cảm cá nhân mà là nhiệm vụ do tổ chức giao. Bùi Thị Cúc phải đặt lợi ích chung lên trên danh dự và tình cảm riêng, chấp nhận để người ngoài tiếp tục hiểu lầm mình.

5. Nhiệm vụ ngày 12/5/1950

Khi đã nắm chắc hoạt động của Nguyễn Doãn Nhi, tổ chức quyết định thực hiện kế hoạch loại bỏ nhân vật này. Bùi Thị Cúc có nhiệm vụ đưa Nhi tới địa điểm đã bố trí lực lượng.

Sáng ngày 12/5/1950, Nguyễn Doãn Nhi đến nhà cụ Ba, người chú của Bùi Thị Cúc, tại thôn Vân Mạc. Tại đây, anh Đệ, anh Mỡ và cụ Ba phối hợp thực hiện kế hoạch. Lực lượng cách mạng hoàn thành nhiệm vụ, thu được một khẩu súng ngắn cùng một cặp tài liệu rồi rút khỏi khu vực.

Ngay trong chiều hôm đó, lực lượng tại bốt Cảnh Lâm bao vây Vân Mạc và các thôn lân cận, bắt hơn 40 người để truy tìm những người tham gia nhiệm vụ. Sau khi hoàn thành phần việc của mình, Bùi Thị Cúc tạm lánh sang thôn Yên Đô, chờ tổ chức đưa về khu vực an toàn. Tuy nhiên, do bị chỉ điểm, chị bị bắt vào gần tối.

6. Nhận trách nhiệm để bảo vệ đồng đội

Bùi Thị Cúc bị đưa về giam giữ và liên tục bị hỏi về những người đã tham gia kế hoạch. Chị trước sau không khai tên đồng đội, không cung cấp thông tin về cơ sở cách mạng và chỉ trả lời rằng mình không biết.

Khi biết nhiều người dân Vân Mạc vẫn đang bị giam giữ, chị quyết định nhận toàn bộ trách nhiệm về mình. Chị khẳng định mình là người thực hiện nhiệm vụ và không có ai khác tham gia. Mục đích của lời nhận ấy là giúp những người dân vô tội cùng các đảng viên bị bắt tránh bị liên lụy.

Với những người bị giam cùng, chị nhắn rằng:

“Tôi nhận cả về tôi rồi, đừng ai khai gì cả.”

Chị còn dặn các đồng chí yên tâm, dù phải hy sinh cũng không tiết lộ bí mật của tổ chức. Nhờ thái độ kiên quyết ấy, phần lớn những người dân bị bắt sau đó được trả tự do.

7. Hy sinh khi mới 20 tuổi

Ngày 15/5/1950, Bùi Thị Cúc bị đưa ra khu vực chợ Cảnh Lâm. Đối phương cố tình tập trung người dân để uy hiếp tinh thần quần chúng và những người đang tham gia kháng chiến.

Dù sức khỏe đã suy yếu sau nhiều ngày bị giam giữ, chị vẫn giữ thái độ bình tĩnh, không chịu nhận mình là người có tội và không khai báo đồng đội. Trước lúc hy sinh, chị cố gắng hô lời ca ngợi Chủ tịch Hồ Chí Minh, thể hiện niềm tin vào cuộc kháng chiến của dân tộc. Bùi Thị Cúc hy sinh khi vừa tròn 20 tuổi.

Sự hy sinh của chị gây xúc động sâu sắc trong nhân dân Hưng Yên. Hình ảnh người nữ cán bộ trẻ tuổi dám nhận trách nhiệm về mình để bảo vệ đồng đội trở thành biểu tượng về lòng trung thành, đức hy sinh và khí tiết của người chiến sĩ Công an cách mạng.

8. Nguồn gốc sáu chữ vàng

Ngày 15/1/1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 77/SL, truy tặng liệt sĩ Bùi Thị Cúc Huân chương Độc lập hạng Ba và sáu chữ vàng:

“Sống anh dũng, chết vẻ vang.”

Sáu chữ này ghi nhận cả cuộc đời hoạt động và sự hy sinh của người nữ cán bộ trẻ: khi còn sống mưu trí, dũng cảm hoàn thành nhiệm vụ; khi bị bắt vẫn kiên trung, bảo vệ đồng chí và cơ sở cách mạng đến cùng.

Ngày 3/8/1995, Chủ tịch nước ký Quyết định số 499-KT/CTN truy tặng liệt sĩ Bùi Thị Cúc danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Ngày nay, tại quê hương Vân Mạc và trụ sở Công an tỉnh Hưng Yên có các công trình tưởng niệm nữ Anh hùng liệt sĩ Bùi Thị Cúc. Khu lưu niệm tại xã Vân Du được xây dựng nhằm trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống cho cán bộ, chiến sĩ và thế hệ trẻ.