BÙI THỊ NHẠN

Thân thế và cơ duyên đến với phong trào Tây Sơn

Bùi Thị Nhạn sinh trưởng tại thôn Xuân Hòa, thuộc huyện Tuy Phước, phủ Quy Nhơn (ngày nay là tỉnh Bình Định). Bà là con gái của một gia đình giàu lòng yêu nước, có truyền thống võ học bản địa sâu sắc. Từ thuở nhỏ, bà đã nổi tiếng là người thông minh, xinh đẹp, lại được gia đình cho học cả văn lẫn võ. Nơi mảnh đất Bình Định giàu tinh thần thượng võ, Bùi Thị Nhạn sớm điêu luyện các môn binh pháp, đặc biệt tinh thông kiếm thuật và có tài phi đao bách phát bách trúng.
Khi ba anh em nhà Tây Sơn là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ phất cờ khởi nghĩa tại vùng Tây Sơn thượng đạo, gia đình bà đã nhiệt liệt hưởng ứng. Người anh trai của bà là Bùi Đắc Tuyên cùng người cháu ruột là nữ tướng Bùi Thị Xuân đã sớm gia nhập nghĩa quân. Sống trong bầu không khí sục sôi của thời đại, Bùi Thị Nhạn nhanh chóng cống hiến tài năng của mình cho đại nghiệp. Với võ nghệ cao cường và tư duy nhạy bén, bà sớm khẳng định được vị trí trong hàng ngũ nghĩa quân, cùng với Bùi Thị Xuân, Trần Thị Lan, Huỳnh Thị Cúc và Nguyễn Thị Dung lập nên đội nữ binh Tây Sơn danh tiếng, trở thành năm cánh chim phượng hoàng của phong trào.

Mối lương duyên tri kỷ và vương phi của Quang Trung Hoàng đế

Trong những ngày tháng gian khổ của buổi đầu khởi nghĩa, tài năng và nhan sắc của Bùi Thị Nhạn đã lọt vào mắt xanh của Long Nhượng tướng quân Nguyễn Huệ. Sự thấu hiểu về lý tưởng, sự đồng điệu về tâm hồn giữa một vị tướng tài ba và một nữ kiệt đã gắn kết họ lại với nhau. Sau khi người vợ đầu của Nguyễn Huệ là bà Phạm Thị Liên qua đời, Bùi Thị Nhạn chính thức trở thành vợ của ông.
Bà không chỉ là người nâng khăn sửa túi mà còn là một người bạn chiến đấu, một cố vấn đáng tin cậy của Nguyễn Huệ. Năm 1788, khi Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế tại Núi Bân (Huế), lấy niên hiệu là Quang Trung để tiến quân ra Bắc đại phá quân Thanh, Bùi Thị Nhạn chính thức được phong làm Chánh cung Hoàng hậu (có tài liệu ghi là Vương phi). Trọng trách trên vai bà vô cùng lớn lao: vừa chăm sóc hậu phương, nuôi dạy các con, vừa điều hành hệ thống cung đình để hoàng đế yên tâm chinh chiến nơi tiền tuyến. Giữa chốn cung đình đầy rẫy áp lực, bà luôn giữ một lối sống giản dị, nhân hậu, hòa nhã với cung phi và hết lòng thương yêu trăm họ, được triều thần và nhân dân vô cùng kính trọng.

Vực dậy giang sơn và bi kịch triều đại

Năm 1792, Hoàng đế Quang Trung đột ngột băng hà, triều đại Tây Sơn rơi vào cảnh chao đảo dữ dội. Thái tử Nguyễn Quang Toản lên ngôi khi còn quá nhỏ tuổi (niên hiệu Cảnh Thịnh), khiến quyền lực triều đình rơi vào tay người anh trai của bà là Thái sư Bùi Đắc Tuyên. Sự chuyên quyền của Bùi Đắc Tuyên đã gây ra những rạn nứt sâu sắc trong nội bộ triều đình, dẫn đến sự nghi kỵ và tàn sát lẫn nhau giữa các tướng lĩnh cốt cán như Trần Quang Diệu, Vũ Văn Dũng.
Trong bối cảnh đất nước lâm nguy, triều đình suy yếu và quân Nguyễn Ánh ráo riết phản công từ phía Nam, Bùi Thị Nhạn, với tư cách là Hoàng thái hậu, đã phải nén đau thương cá nhân để gánh vác đại cuộc. Bà dùng uy tín và sự bao dung của mình để hòa giải các xung đột nội bộ, cố gắng giữ vững sự đoàn kết giữa các đại thần. Bà hiểu rằng, nếu nội bộ Tây Sơn sụp đổ từ bên trong, di sản của Quang Trung Hoàng đế sẽ tiêu tan. Bất chấp những nỗ lực phi thường của bà và các trung thần như vợ chồng Bùi Thị Xuân - Trần Quang Diệu, thế cục lúc này đã như đèn trước gió trước sự trỗi dậy mạnh mẽ của quân nhà Nguyễn.

Trận chiến cuối cùng và khí tiết kiên trinh

Năm 1801, kinh đô Phú Xuân thất thủ trước sức tấn công vũ bão của quân Nguyễn. Hoàng thái hậu Bùi Thị Nhạn cùng vua Cảnh Thịnh và triều đình phải tháo chạy ra Bắc Hà. Trên đường bôn ba gian khổ, bà không hề tỏ ra mệt mỏi hay bi lụy, trái lại, bà liên tục động viên tinh thần của binh sĩ và tự mình tổ chức các lực lượng bọc lót, bảo vệ cho nhà vua. Tại Bắc Hà, bà cùng với nữ tướng Bùi Thị Xuân ráo riết tuyển mộ thêm binh sĩ, củng cố lực lượng nhằm tổ chức một cuộc phản công quy mô lớn để giành lại giang sơn.
Mùa hè năm 1802, cuộc phản công quy mô lớn cuối cùng của quân Tây Sơn thất bại thảm hại tại trận lũy Trấn Ninh (Quảng Bình). Quân Tây Sơn tan rã hoàn toàn. Trên đường tháo chạy về phía vùng núi phía Bắc nhằm tìm đường sang Trung Hoa lánh nạn, vua Cảnh Thịnh, Hoàng thái hậu Bùi Thị Nhạn cùng một số hoàng thân quốc thích đã bị quân nhà Nguyễn phục kích và bắt sống tại huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An.
Biết rõ số phận nghiệt ngã đang chờ đợi mình và không muốn rơi vào tay đối phương để chịu sự nhục nhã, Hoàng thái hậu Bùi Thị Nhạn đã chọn một kết cục vô cùng oanh liệt. Bà cùng một số cung phi đã dùng gươm tự sát ngay tại chiến trường để giữ trọn khí tiết của một bậc quốc mẫu và một nữ tướng Tây Sơn. Hành động dũng liệt này của bà là minh chứng cho tinh thần "thà chết vinh còn hơn sống nhục", thà làm quỷ nước Nam chứ không chịu nhục trước kẻ thù.

Dấu ấn thiên thu của một nữ kiệt đất Tây Sơn

Cái chết của Bùi Thị Nhạn cùng sự sụp đổ của vương triều Tây Sơn là một trong những trang sử đau thương nhưng oai hùng nhất của lịch sử dân tộc. Cuộc đời bà là sự kết hợp hoàn hảo giữa vẻ đẹp dịu dàng, đảm đang của người phụ nữ Việt Nam truyền thống và sự dũng mãnh, kiên cường của một vị tướng trận mạc. Bà đã sống trọn vẹn một cuộc đời vì nước vì dân, cống hiến tất cả thanh xuân, tình yêu và tính mạng cho một lý tưởng cao đẹp.
Ngày nay, tên của nữ tướng Bùi Thị Nhạn được trân trọng đặt cho nhiều đường phố, trường học tại các tỉnh thành trên khắp cả nước, đặc biệt là tại quê hương Bình Định và thành phố Đà Nẵng. Hình ảnh của bà, bên cạnh người cháu ruột Bùi Thị Xuân, mãi mãi là biểu tượng bất diệt của tinh thần yêu nước, của chủ nghĩa anh hùng cách mạng và là niềm tự hào to lớn của các thế hệ phụ nữ Việt Nam hôm nay và mai sau.