Bùi Thị Xuân: Đóa phù dung thép trên lưng voi chiến

Sinh ra tại thôn Xuân Hòa, phủ Quy Nhơn (nay thuộc xã Bình Phú, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định), Bùi Thị Xuân là con gái của Bùi Đắc Chí và là cháu gọi Thái sư Bùi Đắc Tuyên bằng chú. Từ thuở nhỏ, bà đã nổi tiếng là người thông minh, sáng dạ, có sức mạnh và sắc đẹp thanh tú, nhưng lại mang tính cách mạnh mẽ, thích múa kiếm đi quyền và mặc áo con trai. Tương truyền, sau khi bỏ học chữ năm 12 tuổi để chuyên tâm võ học, đêm đêm luôn có một bà lão bí ẩn đến dạy bà quyền thuật, song kiếm và kỹ thuật nhảy cao nhảy xa suốt ba năm trời. Đến tuổi 15, danh tiếng về võ nghệ cao cường và dung nhan rạng ngời của bà đã vang xa khắp vùng.

Mối lương duyên của bà với danh tướng Trần Quang Diệu cũng khởi đầu từ một sự kiện vô cùng đặc biệt. Trong một lần vào rừng, Bùi Thị Xuân đã dũng cảm dùng kiếm chém bị thương và đánh đuổi một con hổ dữ để giải cứu vị tráng sĩ họ Trần đang lúc đuối sức. Từ cuộc gặp gỡ định mệnh ấy, hai tâm hồn có cùng chí hướng đã kết nghĩa phu thê rồi cùng nhau gia nhập nghĩa quân Tây Sơn, trở thành hai trong số mười tám "viên đá tảng" (Tây Sơn thập bát cơ thạch) đặt nền móng vững chắc cho cả vương triều.

Với tài năng quân sự xuất chúng, cưỡi ngựa bắn cung tinh thông, Bùi Thị Xuân được phong làm Đô đốc, vị nữ Đô đốc duy nhất của vương triều Tây Sơn. Bà nổi tiếng khắp sử sách với biệt tài huấn luyện và chỉ huy đội tượng binh lừng lẫy. Dưới quyền chỉ huy của nữ Đô đốc là đội quân gồm 5.000 nữ binh cùng khoảng 100 đến 200 thớt voi chiến được rèn luyện vô cùng nghiêm cẩn. Khi ra trận, bà luôn cưỡi voi chiến dẫn đầu, dũng mãnh xông pha trước ba quân. Bà cùng chồng lập đại công trong trận Rạch Gầm - Xoài Mút tiêu diệt quân Xiêm năm 1785, và trực tiếp chỉ huy đội tượng binh đạo Trung quân dưới trướng vua Quang Trung đại phá quân Mãn Thanh vào mùa xuân Kỷ Dậu 1789. Không chỉ là một dũng tướng trên chiến trường, khi được cử làm Trấn thủ Quảng Nam, bà còn thể hiện tấm lòng thương dân sâu sắc khi thẳng tay trừng trị quan tham, mở kho phát chẩn cứu đói và giúp nhân dân an cư lạc nghiệp.

Khi vua Quang Trung đột ngột băng hà, nhà Tây Sơn dần rơi vào cảnh suy vong. Trước sóng gió thời cuộc, Bùi Thị Xuân vẫn một lòng tận trung bảo vệ vương triều, bảo vệ vua Cảnh Thịnh chạy ra Bắc thành khi Phú Xuân thất thủ. Mùa xuân năm 1802, trong trận chiến oanh liệt cuối cùng tại lũy Trấn Ninh, bà đã tự tay thúc trống liên hồi, cưỡi voi liều chết đánh sát sạt vào nơi cố thủ của Nguyễn Ánh từ sáng đến chiều đến mức máu và mồ hôi đẫm áo giáp. Dù chiến đấu kiên cường, thế trận Tây Sơn vẫn không thể cứu vãn; bà cùng gia đình bị bắt trên đường lánh nạn sang Bắc.

Đứng trước kẻ thù chiến thắng là Nguyễn Ánh, Đô đốc Bùi Thị Xuân vẫn giữ nguyên khí tiết lẫm liệt, hiên ngang khẳng định sự chính nghĩa và đức độ vượt trội của tiên đế Tây Sơn. Cuối cùng, bà bị kết án tử hình bằng hình phạt tàn khốc voi giày. Trên pháp trường, trước thớt voi hung dữ, bà bước đi vô cùng bình thản và thét lớn một tiếng khiến con thú kinh hồn phải giật mình lùi lại. Bọn lính phải đốt hỏa pháo và thúc giáo nhọn thì thớt voi mới dám lao lên sát hại bà.

Cái chết oanh liệt ở tuổi 50 (hoặc 45 theo một số tài liệu) của nữ kiệt Bùi Thị Xuân đã trở thành một biểu tượng bất tử về lòng trung nghĩa, khí phách kiên cường của người phụ nữ Việt Nam, được người đời sau mãi mãi kính trọng và thờ phụng.