Bùi Thị Xuân – Nữ tướng kiệt xuất của phong trào Tây Sơn

Ngay từ khi chưa theo quân Tây Sơn, Bùi Thị Xuân đã tự phong là Tây Sơn nữ tướng. Khi gặp Nguyễn Huệ, ông thừa nhận bà rất xứng với danh xưng đó và ban tặng thêm bốn chữ “Cân quắc anh hùng” – bậc nữ lưu có khí phách.

Bà là người chỉ huy đội tượng binh – binh chủng đặc biệt và dũng mãnh khiến quân Trịnh, Nguyễn và Mãn Thanh khiếp sợ. Bà có biệt tài huấn luyện voi và sử dụng nghệ thuật đánh trận bằng voi tạo ra những trận thắng lừng lẫy. Để điều khiển, bà thường dùng ngọn cờ đỏ có cán dài. Trước khi đánh chiếm thành Quy Nhơn, bà được phong đại tổng lý, sau đó là đô đốc, có nhiệm vụ rèn luyện voi chiến và điều hành nội nữ binh hơn 2.000 ng

Sau khi vua Quang Trung qua đời năm 1792, triều Tây Sơn suy yếu dần do vua Cảnh Thịnh còn nhỏ, nội bộ lục đục. Bùi Thị Xuân vẫn một lòng trung thành với triều đại, được cử trấn thủ Quảng Nam. Năm 1801, trong trận Trấn Ninh, bà liều chết xung phong cưỡi voi đi đầu, có lúc khiến quân Nguyễn Ánh kinh hồn, nhưng thế cùng lực tận, quân Tây Sơn tan vỡ.

Tháng 7 năm 1802, tại pháp trường, Gia Long hỏi bà: “Ta và Nguyễn Huệ ai hơn?” Bà ngẩng cao đầu đáp rằng Quang Trung bách chiến bách thắng, tay trắng dựng cơ đồ, còn Gia Long thua trận phải trốn chui rút, cầu viện ngoại bang làm tan tác sơn hà. Khi Gia Long hỏi vặn vì sao bà không giữ nổi ngai vàng, bà đáp: “Nếu Tây Sơn có thêm một nữ tướng như ta, cửa Nhật Lệ đã chẳng thất thủ và ngươi khó mà đặt được chân đến Bắc Hà này”.

Theo nhiều tài liệu, bà bị voi giày đến chết, nhưng trước cái chết bà vẫn hiên ngang hét to một tiếng làm bầy voi sợ hãi bước giật lùi. Quân lính phải đốt hỏa pháo và đâm giáo nhọn thúc vào voi làm chúng hoảng loạn chạy lên đè chết bà. Theo nguồn khác, bà bị cột vào trụ sắt, lấy vải nhúng sáp nóng quấn khắp người rồi đốt cháy một cách man rợ.