Buổi khám tuyển dưới hàng phượng già

Tôi nghe câu chuyện này trong một chiều tháng tám ở Quỳnh Lưu, Nghệ An. Trước sân trường cũ của xã vẫn còn một hàng phượng già, thân cây xù xì, rễ nổi lên như những vệt thời gian. Cụ Nguyễn Xuân Dinh nhìn hàng cây ấy rất lâu rồi bảo với tôi:

“Chúng tôi khám tuyển bộ đội ngay dưới những gốc phượng này.”

Câu nói ấy khiến tôi tưởng như nghe thấy tiếng ve của hơn nửa thế kỷ trước.

Đó là mùa hè năm 1970. Chiến tranh đang ác liệt, thanh niên các xã ven biển Nghệ An lần lượt nhận giấy gọi khám tuyển nghĩa vụ quân sự. Trường cấp hai của xã được chọn làm nơi khám vì có sân rộng và dãy phòng học đủ cho các tổ y tế làm việc.

Từ sáng sớm, thanh niên trong làng đã kéo đến rất đông. Người mặc áo nâu, người mặc áo trắng học trò đã cũ, chân đi dép cao su hoặc chân đất. Ai cũng cố tỏ ra bình thản nhưng trong mắt đều thấp thoáng hồi hộp.

Hàng phượng trước sân đang mùa đỏ rực. Hoa rơi lả tả trên vai áo những chàng trai vừa rời ruộng đồng chưa bao lâu. Cụ Dinh cười:

“Hồi ấy chúng tôi đùa nhau: chưa biết có đủ sức đi bộ đội không, nhưng vai đã đầy hoa phượng rồi.”

Tiếng loa xã gọi tên từng người vào khám. Ngoài sân, các bà mẹ đứng nép dưới bóng cây, không được vào trong nhưng vẫn cố ngóng qua cửa sổ lớp học.

Anh Nguyễn Xuân Dinh khi ấy hai mươi ba tuổi, cao gầy, nước da sạm nắng. Trước giờ gọi tên, anh ngồi dưới gốc phượng cùng mấy người bạn. Có đứa bẻ cọng cỏ nhai cho đỡ căng thẳng, có đứa cứ nhìn lên tán cây đỏ rực mà không nói gì.

Một người bạn hỏi nhỏ:

“Nếu không đạt thì sao?”

Anh Dinh đáp:

“Thì ở nhà làm ruộng. Nhưng đã đến đây rồi, tôi muốn được đi.”

Câu trả lời mộc mạc ấy, theo lời cụ, là tâm trạng của nhiều thanh niên thời đó. Không phải ai cũng hiểu hết chiến tranh, nhưng họ hiểu đất nước đang cần người.

Đến lượt khám, anh bước vào lớp học. Bàn giáo viên được kê thành nơi ghi hồ sơ, còn các góc lớp chia thành từng tổ: đo chiều cao, cân nặng, khám mắt, khám tim phổi. Mùi thuốc sát trùng hòa với mùi gỗ cũ và tiếng ve ngoài sân tạo thành một ký ức rất riêng.

Bác sĩ đo chiều cao, ghi vào sổ rồi bảo anh hít sâu. Anh hít mạnh đến mức cả lồng ngực gầy nhô lên rõ dưới làn da rám nắng. Người bác sĩ nhìn rồi gật đầu:

“Được đấy, thanh niên xứ Nghệ khỏe.”

Nghe câu ấy, anh thấy lòng nhẹ hẳn.

Ra ngoài sân chờ kết quả, anh ngồi tựa gốc phượng. Gió thổi làm cánh hoa đỏ rơi xuống cuốn sổ khám trên tay. Anh nhặt lên, ép vào trang giấy rồi cất đi. Nhiều năm sau, trong ba lô người lính Trường Sơn, cánh phượng ấy vẫn còn, dù đã khô và sẫm màu.

Đến trưa, danh sách đủ tiêu chuẩn được đọc trước toàn trường. Khi nghe tên mình, anh Dinh không reo lên. Anh chỉ quay sang nhìn mẹ đang đứng ngoài cổng. Bà khẽ gật đầu, mắt đỏ hoe nhưng cố mỉm cười.

Cụ kể nhỏ:

“Cái gật đầu ấy theo tôi suốt những năm chiến tranh.”

Buổi khám tuyển kết thúc, sân trường dần vắng. Chỉ còn hoa phượng rơi đầy trên nền đất và vài chàng trai nán lại nhìn ngôi trường, nhìn hàng cây quen thuộc của tuổi học trò. Họ hiểu rằng từ đây con đường phía trước sẽ khác.

Nhiều người trong danh sách hôm ấy đã vào Trường Sơn, Quảng Trị, Tây Nguyên. Có người trở về, có người nằm lại chiến trường. Hàng phượng già vẫn ở đó, năm nào cũng nở đỏ mỗi độ hè về.

Cụ Dinh đưa tôi ra sân trường cũ. Một cánh phượng vừa rơi xuống trước mặt. Cụ cúi nhặt lên, vuốt nhẹ rồi nói:

“Ngày khám tuyển, chúng tôi còn rất trẻ. Không ai biết tương lai thế nào. Chỉ biết khi tên mình được gọi, mình bước lên.”

Là người sưu tầm lịch sử, tôi hiểu rằng những sự kiện lớn của đất nước bắt đầu từ những nơi rất bình dị: một sân trường làng, một chiếc bàn giáo viên, một hàng phượng già và những chàng trai còn mang nguyên vẻ học trò.

Buổi khám tuyển dưới hàng phượng già không chỉ là thủ tục tuyển quân. Đó là khoảnh khắc một thế hệ thanh niên Nghệ An rời khỏi những mùa hè tuổi trẻ để bước vào cuộc chiến tranh giữ nước.

Và có lẽ, trong ký ức của những người lính năm xưa, tiếng ve dưới hàng phượng hôm ấy vẫn còn vang mãi — như âm thanh cuối cùng của tuổi học trò trước ngày khoác áo quân nhân.