Bút ký dưới rặng tre
Đỗ Ngọc Hải Đăng
BÚT KÝ DƯỚI RẶNG TRE
Những trang viết bên bờ ký ức
Chiều xuống chậm trên một miền quê.
Gió từ cánh đồng thổi về, lay những tàu lá tre.
Rặng tre già nghiêng mình bên con đường đất.
Tiếng lá tre xào xạc, lúc gần lúc xa, giống như tiếng ai đó đang kể một câu chuyện đã rất lâu rồi.
Tôi đứng dưới rặng tre ấy và chợt nhận ra:
Có những ký ức không nằm trong sách vở.
Chúng nằm trong mùi đất sau cơn mưa.
Trong tiếng võng đưa.
Trong một mái nhà cũ.
Và trong những rặng tre đã chứng kiến bao thế hệ người Việt đi qua chiến tranh, đói nghèo, mất mát rồi trở về với những ngày bình yên.
1. Rặng tre đầu làng
Ngày tôi còn nhỏ, rặng tre đầu làng là một thế giới riêng.
Buổi trưa, lũ trẻ thường chạy ra đó chơi.
Chúng tôi lấy những cành tre nhỏ làm kiếm.
Lấy lá tre làm cờ.
Chẳng ai nghĩ rằng những thân tre gầy guộc ấy từng là một phần của cuộc sống của bao thế hệ.
Bà tôi thường ngồi dưới gốc tre.
Tay bà lần tràng hạt.
Mắt nhìn ra cánh đồng.
Một lần, tôi hỏi:
— Bà ơi, sao làng mình trồng nhiều tre thế?
Bà cười:
— Vì tre giữ làng.
Tôi hỏi tiếp:
— Tre mà cũng biết giữ làng à?
Bà nhìn tôi:
— Sau này lớn lên cháu sẽ hiểu.
2. Những năm tháng chiến tranh
Nhiều năm sau, tôi mới hiểu lời bà.
Trong chiến tranh, rặng tre không chỉ là hàng cây.
Nó trở thành nơi che chở.
Là dấu hiệu nhận biết đường làng.
Là nơi người dân giấu những vật dụng cần thiết.
Là nơi những người lính có thể tạm dừng chân.
Là một phần của làng quê mà bom đạn không dễ dàng xóa khỏi ký ức.
Có những buổi chiều, người dân đang làm ruộng thì tiếng máy bay vọng tới.
Mọi người chạy về phía những căn hầm.
Rặng tre vẫn đứng đó.
Gió vẫn thổi qua lá.
Nhưng sau tiếng bom, có những thân tre gãy xuống.
Người làng lại dựng chúng lên.
Không phải lúc nào tre cũng đứng thẳng.
Nhưng tre biết cách mọc lại.
3. Người lính dưới rặng tre
Một cựu chiến binh kể cho tôi nghe câu chuyện về một đêm năm ấy.
Đơn vị của ông hành quân qua làng.
Trời mưa.
Đường lầy.
Mọi người đã thấm mệt.
Một bà mẹ mở cổng:
— Các chú vào nghỉ tạm đi.
Người chỉ huy ngần ngại:
— Chúng cháu sợ làm phiền gia đình.
Bà mẹ nói:
— Nhà còn chỗ thì bộ đội còn chỗ.
Đêm ấy, những người lính nằm dưới mái hiên.
Một số người mắc võng dưới rặng tre.
Mưa rơi trên lá.
Một chiến sĩ trẻ không ngủ được.
Anh nhìn lên những thân tre đen sẫm.
Người đồng đội bên cạnh hỏi:
— Nhớ nhà à?
Anh đáp:
— Ừ.
— Nhớ gì?
Anh nói:
— Nhớ hàng tre trước cửa nhà tôi.
Người đồng đội cười:
— Hóa ra làng nào cũng có tre.
Anh im lặng.
Rồi nói:
— Có lẽ vì vậy mà đi đâu cũng thấy quê hương.
4. Tiếng tre trong đêm
Có những âm thanh chỉ khi ở quê người ta mới hiểu.
Tiếng côn trùng.
Tiếng mái chèo.
Tiếng gió.
Và tiếng tre.
Ban đêm, khi gió đi qua rặng tre, những thân cây va nhẹ vào nhau.
Cộc… cộc…
Rồi lá tre xào xạc.
Ngày xưa, người dân nhiều khi dựa vào những âm thanh quen thuộc ấy để nhận biết nhau.
Một tiếng động lạ có thể khiến cả làng cảnh giác.
Một tiếng gọi khe khẽ có thể là tín hiệu của người giao liên.
Một bóng người đi qua rặng tre trong đêm có thể là một người lính đang tìm đường.
Rặng tre đứng đó.
Im lặng.
Nhưng dường như biết hết.
5. Người mẹ chờ con
Có một bà mẹ từng có con đi bộ đội.
Ngày con lên đường, anh đứng dưới rặng tre.
Mẹ đưa cho anh chiếc khăn.
— Giữ lấy.
Anh cười:
— Con đi rồi sẽ về.
Mẹ gật đầu.
— Mẹ chờ.
Anh đi.
Mỗi buổi chiều, người mẹ thường ra ngồi dưới rặng tre.
Có người hỏi:
— Bác ra đây làm gì?
Bà nói:
— Ngồi cho mát.
Nhưng ai cũng biết bà đang chờ.
Bà chờ một bóng người đi qua con đường làng.
Chờ tiếng gọi:
— Mẹ ơi!
Năm tháng trôi.
Rồi một ngày, người con trở về.
Mẹ đã già.
Bà đứng dưới rặng tre.
Nhìn con rất lâu.
Không chạy.
Không khóc.
Chỉ nói:
— Về rồi à con?
Anh gật đầu.
— Con về rồi.
Bà quay mặt đi.
Nước mắt rơi xuống.
6. Có những người không trở lại
Nhưng không phải ai cũng may mắn như thế.
Có những người ra đi và không bao giờ trở về.
Rặng tre vẫn còn.
Người mẹ vẫn còn.
Con đường vẫn còn.
Chỉ thiếu một bóng người.
Một chiếc võng từng mắc dưới rặng tre không bao giờ có người nằm lại.
Một đôi dép không bao giờ có chủ nhân quay về.
Một bức thư dừng lại giữa chừng.
Một lời hứa trở thành ký ức.
Người làng không nói nhiều.
Họ chỉ nhắc tên những người đã mất vào những ngày giỗ, ngày Tết.
Và mỗi lần đi qua rặng tre, có người vẫn đứng lại.
7. Cây tre và người Việt
Càng lớn, tôi càng hiểu vì sao người Việt yêu tre.
Tre không phải loài cây kiêu hãnh.
Không có hoa rực rỡ.
Không có thân cây đồ sộ.
Nhưng tre sống thành bụi.
Một cây tre đứng một mình có thể yếu.
Nhưng cả rặng tre thì khác.
Gió lớn, tre nghiêng.
Bão đến, tre cúi xuống.
Nhưng khi bão đi qua, tre lại đứng lên.
Có lẽ vì thế mà hình ảnh cây tre luôn gắn với người Việt:
mộc mạc, bền bỉ và biết đứng cùng nhau.
8. Trở lại dưới rặng tre
Nhiều năm sau, tôi trở lại quê.
Rặng tre đầu làng vẫn còn.
Nhưng nhiều thứ đã thay đổi.
Con đường đất ngày xưa đã thành đường bê tông.
Những ngôi nhà mái ngói cũ đã thay bằng nhà mới.
Lũ trẻ ngày trước đã lớn.
Một số người đã đi xa.
Một số người đã không còn.
Tôi ngồi xuống dưới gốc tre.
Gió thổi.
Lá tre xào xạc.
Tôi bất giác nhớ lời bà:
“Sau này lớn lên cháu sẽ hiểu.”
Bây giờ tôi hiểu.
Bà nói tre giữ làng không phải chỉ vì tre có thể che chắn.
Mà vì trong ký ức của người Việt, rặng tre là một phần của quê hương.
Mất rặng tre, người ta có thể trồng lại cây.
Nhưng mất ký ức thì không dễ tìm lại.
9. Bút ký dưới rặng tre
Tôi mở cuốn sổ.
Đặt bút xuống.
Không biết phải viết gì.
Bởi trước mắt tôi không có một trận đánh lớn.
Không có những chiến công vang dội.
Chỉ có một rặng tre.
Một con đường.
Một cánh đồng.
Một vài ngôi nhà.
Nhưng càng nhìn, tôi càng thấy trong đó có cả một thế kỷ.
Có những người mẹ.
Có những người lính.
Có những người nông dân.
Có những đứa trẻ.
Có những người ra đi.
Có những người trở về.
Có những người mãi mãi nằm lại.
Và có một đất nước đã đi qua chiến tranh để có được buổi chiều bình yên này.
Tôi viết dòng đầu tiên:
“Dưới rặng tre, ký ức vẫn còn xanh.”
LỜI KẾT
Có lẽ mỗi làng quê Việt Nam đều có một rặng tre.
Và mỗi rặng tre đều có thể kể một câu chuyện.
Chuyện về những người từng sinh ra ở đó.
Chuyện về những mùa lúa.
Chuyện về những năm tháng chiến tranh.
Chuyện về những người mẹ chờ con.
Chuyện về những người lính đi qua làng.
Chuyện về những người đã trở về và những người không bao giờ trở lại.
Tre không nói.
Nhưng tre nhớ.
Mỗi mùa gió đi qua, những chiếc lá lại xào xạc như một lời thì thầm:
“Đừng quên những người đã từng đứng dưới bóng tre này.”
Ngày hôm nay, chúng ta có thể đi trên những con đường rộng hơn.
Sống trong những ngôi nhà đẹp hơn.
Nghe tiếng trẻ em cười thay cho tiếng bom.
Nhưng nếu một ngày nào đó trở về quê, hãy thử đứng dưới một rặng tre cũ.
Đừng vội đi.
Hãy nghe tiếng gió.
Hãy nhìn những thân tre đã sẫm màu theo năm tháng.
Và biết đâu, giữa tiếng lá xào xạc, ta sẽ nghe được câu chuyện của một thế hệ.
Một thế hệ đã sống giản dị.
Đã chịu đựng gian khổ.
Đã yêu quê hương bằng những việc rất bình thường.
Và đã đi qua chiến tranh để trao lại cho chúng ta một điều tưởng như rất đỗi bình thường:
