Ca trực không quên – Câu chuyện 0001
Câu chuyện này được biên soạn theo hướng tái hiện ký ức về một thế hệ thanh niên xung phong trong những năm chiến tranh. Nhân vật Phạm Thị Bình là nhân vật tổng hợp, được xây dựng để thể hiện những trải nghiệm phổ biến của lực lượng TNXP, không phải lời kể đã được xác minh của một cá nhân cụ thể. Năm 1971, tại khu vực Tuyên Quang, Phạm Thị Bình cùng đồng đội nhận nhiệm vụ chuyển tải hàng hóa. Tuổi đời còn trẻ, hành trang không có gì nhiều ngoài vài bộ quần áo, dụng cụ lao động và những kỷ vật gia đình. Nhưng phía trước là một công việc đòi hỏi sự bền bỉ, kỷ luật và tinh thần sẵn sàng nhận phần khó về mình. Trong hoàn cảnh ấy, họ học cách trưởng thành rất nhanh.
Buổi sáng bắt đầu bằng những việc tưởng như giản dị. Người kiểm tra dụng cụ, người chuẩn bị nước uống, người xem lại phần lương thực, người nhận nhiệm vụ quan sát. Phạm Thị Bình thường giữ tấm ảnh gia đình ở một ngăn nhỏ trong tư trang. Mỗi khi nhìn thấy nó, người thanh niên lại nhớ đến gia đình và cuộc sống bình thường ở quê. Những ký ức ấy không làm họ yếu lòng. Ngược lại, nó nhắc họ rằng mình đang làm việc cho một tương lai mà người thân và những người chưa gặp mặt sẽ được sống trong yên bình. Vì vậy, khi hiệu lệnh vang lên, câu chuyện riêng được tạm gác lại và mọi người bước vào công việc.
Ngày hôm đó, một chuyến xe phải vượt qua trọng điểm. Điều kiện làm việc thay đổi liên tục. Có lúc trời mưa khiến đất nhão, có lúc nắng gắt làm mặt đường khô cứng, có lúc tiếng động cơ và tiếng báo động khiến mọi người phải tập trung cao độ. Phạm Thị Bình được giao một phần việc tưởng nhỏ nhưng có ảnh hưởng đến cả tổ. Người đồng đội Phan Văn Tài luôn nhắc rằng không ai có thể hoàn thành nhiệm vụ nếu chỉ dựa vào sức riêng. Một người đào, một người xúc, một người san, một người kiểm tra; những công việc nối tiếp nhau tạo thành một guồng phối hợp. Trong những giờ phút khó khăn, chính sự phối hợp ấy trở thành điểm tựa.
Buổi nghỉ ngắn thường là lúc những câu chuyện đời thường xuất hiện. Mọi người hỏi nhau quê ở đâu, nhà có mấy anh chị em, mùa này ở quê đã gặt chưa, mẹ có khỏe không. Có người kể chuyện vui để cả nhóm cười, có người ngồi im vì nhớ nhà. Phạm Thị Bình nhớ nhất những buổi chiều ở quê khi cả gia đình cùng ăn cơm. Một bữa cơm giản dị nhưng đầy đủ người thân bỗng trở thành điều rất quý. Những câu chuyện nhỏ ấy khiến mọi người gần nhau hơn. Họ không chỉ là những người cùng đơn vị; họ dần trở thành những người có thể tin cậy nhau trong lúc khó khăn.
Đến chiều, nhiệm vụ vẫn chưa kết thúc. Một đoạn đường cần được hoàn thành trước khi đoàn xe đi qua. Người phụ trách liên tục nhắc về thời gian. Ai cũng hiểu rằng sự chậm trễ có thể ảnh hưởng đến cả tuyến. Phạm Thị Bình thấy đôi tay mình đã mỏi, vai đau vì mang dụng cụ, nhưng khi nhìn sang đồng đội, người này cũng đang cố gắng như mình. Không ai nói những lời lớn lao. Họ chỉ âm thầm làm thêm một phần việc, chuyền cho nhau dụng cụ, nhắc nhau uống nước và kiểm tra lại vị trí. Tinh thần kỷ luật được thể hiện bằng những hành động cụ thể như thế.
Khi trời tối, thử thách trở nên khác hẳn. Ánh sáng hạn chế khiến mỗi người phải cẩn thận hơn. Có những lúc mọi người chỉ nhận ra nhau qua giọng nói. Phạm Thị Bình nhớ một câu nói của người chỉ huy: việc khó không được phép làm cẩu thả, bởi phía sau mỗi phần việc là sự an toàn của rất nhiều người. Câu nói ấy ở lại trong trí nhớ. Nó giúp người thanh niên hiểu rằng lòng dũng cảm không có nghĩa là coi thường nguy hiểm. Dũng cảm còn là biết nguy hiểm nhưng vẫn bình tĩnh làm đúng nhiệm vụ, biết bảo vệ mình và đồng đội, biết tuân thủ tổ chức.
Trong một khoảnh khắc nghỉ, Phạm Thị Bình lấy tấm ảnh gia đình ra khỏi túi. Kỷ vật nhỏ đã cũ hơn trước. Người thanh niên chợt nghĩ đến những người đang chờ ở quê và tự hỏi không biết khi nào mình mới được trở về. Nhưng ngay sau đó, tiếng gọi của đồng đội vang lên. Một công việc mới cần được xử lý. Phạm Thị Bình cất kỷ vật, đứng dậy và tiếp tục. Những năm tháng ấy có lẽ được tạo nên từ hàng nghìn lần đứng dậy như vậy: mệt nhưng không bỏ cuộc, nhớ nhà nhưng không quên nhiệm vụ, sợ hãi nhưng không để nỗi sợ làm tê liệt hành động.
Đêm càng về khuya, mọi người càng ít nói. Tiếng cuốc, tiếng xẻng, tiếng bước chân và tiếng gọi nhau trở thành âm thanh quen thuộc. Có lúc một người mệt quá phải ngồi xuống, ngay lập tức người bên cạnh đưa nước và nhận giúp một phần việc. Không ai hỏi người kia có đáng được giúp hay không. Trong môi trường thiếu thốn, sự sẻ chia trở thành điều tự nhiên. Đó cũng là ký ức đẹp nhất mà nhiều thế hệ TNXP từng mang theo: giữa những ngày tháng khốc liệt, con người vẫn tìm được cách chăm sóc nhau bằng những điều rất nhỏ.
Rạng sáng, phần việc được bàn giao. Không có một nghi thức đặc biệt nào. Mọi người chỉ kiểm tra lại dụng cụ, thu dọn khu vực và tìm một chỗ nghỉ. Phạm Thị Bình nằm xuống nhưng chưa ngủ ngay. Trong đầu hiện lên hình ảnh con đường vừa được sửa, những người bạn trẻ, ánh đèn nhỏ và tấm ảnh gia đình. Người thanh niên hiểu rằng mình vừa đi qua thêm một ngày. Một ngày bình thường theo nghĩa không có gì được ghi vào sách vở, nhưng lại rất quan trọng đối với chính những người đã sống trong ngày ấy. Lịch sử đôi khi được làm nên từ những ngày bình thường như vậy.
Sau chiến tranh, mỗi người trở về một cuộc đời khác nhau. Có người tiếp tục công tác, có người về quê làm ruộng, có người trở thành cán bộ, công nhân, giáo viên, người làm kinh tế gia đình. Những năm tháng TNXP không phải lúc nào cũng được kể lại đầy đủ. Nhiều người chỉ nói rằng mình đã làm những việc cần làm rồi trở về. Nhưng khi thế hệ sau hỏi, những ký ức ấy lại trở thành nguồn tư liệu quý. Qua câu chuyện của Phạm Thị Bình, có thể thấy phẩm chất của một thế hệ không chỉ nằm ở những chiến công lớn mà còn ở sự kiên trì, tinh thần tập thể, khả năng chịu đựng gian khổ và cách họ giữ niềm tin vào ngày mai.
Điều đáng nhớ nhất của câu chuyện không phải là sự gian khổ được kể để gây xúc động, mà là cách con người vượt qua gian khổ. Thế hệ hôm nay không cần lặp lại những hoàn cảnh khắc nghiệt ấy. Điều cần được tiếp nối là tinh thần kỷ luật, ý thức trách nhiệm với cộng đồng và sự trân trọng hòa bình. Nếu có nhân chứng thật, nhật ký, ảnh tư liệu, hồ sơ đơn vị hoặc địa danh cụ thể, các thông tin đó cần được kiểm chứng và bổ sung trước khi công bố chính thức. Câu chuyện này vì vậy nên được xem là một bản khung tái hiện. Giá trị lớn nhất của nó là gợi mở những câu hỏi để người trẻ tìm đến nhân chứng, lắng nghe và ghi lại ký ức thật.
Khi nhìn lại từ hiện tại, Phạm Thị Bình có thể được hình dung như một trong rất nhiều người trẻ đã đi qua chiến tranh bằng những việc làm cụ thể. Không phải ai cũng có tên trên những trang sử nổi tiếng, nhưng mỗi người đều góp một phần vào công việc chung. Con đường, cây cầu, chuyến hàng, ca trực hay một lần cứu giúp đồng đội đều là những mắt xích nhỏ trong một hoàn cảnh lớn. Bởi vậy, khi kể lại “thời hoa lửa”, điều cần giữ lại không chỉ là hình ảnh bom đạn mà còn là tiếng cười của tuổi trẻ, tình bạn, bữa cơm giản dị, nỗi nhớ nhà và niềm tin. Những chi tiết ấy giúp thế hệ sau hiểu rằng người TNXP trước hết cũng là những chàng trai, cô gái rất trẻ, có ước mơ và gia đình, nhưng đã lựa chọn đặt trách nhiệm chung lên trước sự bình yên riêng. Đó chính là phần ký ức cần được trân trọng, xác minh và truyền lại bằng sự chân thành.
