Các di tích lịch sử, văn hóa trên địa bàn phường Hòa Xuân.

Dấu ấn không phai của một vùng đất anh hùng Hòa Xuân – mảnh đất nằm ở phía Nam quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng – ngày nay đang từng bước chuyển mình mạnh mẽ trong quá trình đô thị hóa. Những con đường rộng mở, những khu dân cư mới mọc lên đã làm thay đổi diện mạo vùng đất này. Tuy nhiên, ẩn sau sự phát triển ấy là một bề dày lịch sử – văn hóa giàu giá trị, gắn liền với những năm tháng chiến tranh khốc liệt của dân tộc. Các di tích lịch sử – văn hóa trên địa bàn Hòa Xuân chính là minh chứng sống động cho một thời kỳ “hoa lửa” hào hùng nhưng cũng đầy gian khổ. Trong lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm, vùng đất Hòa Xuân thuộc địa bàn Hòa Vang xưa – nơi sớm hình thành tinh thần yêu nước và truyền thống đấu tranh kiên cường của nhân dân. Một trong những di tích tiêu biểu gắn với vùng đất này là Nghĩa trủng Hòa Vang. Nghĩa trủng là nơi an táng tập thể những nghĩa sĩ và nhân dân đã anh dũng hy sinh trong cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp – Tây Ban Nha xâm lược Đà Nẵng giai đoạn 1858–1860. Đây không chỉ là nơi yên nghỉ của những người con ưu tú, mà còn là biểu tượng thiêng liêng của lòng yêu nước, tinh thần bất khuất của nhân dân Hòa Vang – Đà Nẵng nói chung, trong đó có Hòa Xuân nói riêng. Trải qua nhiều biến động lịch sử, Nghĩa trủng Hòa Vang vẫn được gìn giữ, tôn tạo và trở thành địa chỉ đỏ trong giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Bên cạnh Nghĩa trủng Hòa Vang, các đình làng cổ trên địa bàn Hòa Xuân cũng mang giá trị lịch sử – văn hóa sâu sắc. Đình làng vốn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa của cộng đồng dân cư, nơi diễn ra các lễ hội truyền thống, thể hiện đời sống tinh thần phong phú của người dân địa phương. Đặc biệt, trong các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, nhiều đình làng ở Hòa Xuân còn được sử dụng làm nơi hội họp bí mật, liên lạc cách mạng và che giấu cán bộ. Dưới mái đình rêu phong ấy, nhiều cuộc bàn bạc quan trọng đã diễn ra, góp phần duy trì và phát triển phong trào cách mạng ngay trong lòng địch.

Ngoài những di tích đã được ghi nhận, Hòa Xuân còn lưu giữ nhiều địa điểm gắn với cơ sở cách mạng, hầm bí mật, tuyến giao liên trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Những căn hầm nhỏ được đào dưới nền nhà, trong vườn hoặc ven sông không chỉ thể hiện sự mưu trí, sáng tạo mà còn cho thấy tinh thần dũng cảm của người dân địa phương. Bất chấp sự truy quét gắt gao, bom đạn ác liệt của kẻ thù, nhân dân Hòa Xuân vẫn một lòng nuôi giấu cán bộ, bảo vệ lực lượng cách mạng, góp phần giữ vững phong trào đấu tranh tại địa phương. Giá trị của các di tích lịch sử – văn hóa ở Hòa Xuân không chỉ nằm ở hình dáng vật chất còn tồn tại, mà quan trọng hơn là giá trị tinh thần và ý nghĩa lịch sử mà chúng mang lại. Mỗi di tích là một trang sử sống, kể lại câu chuyện về sự hy sinh, lòng quả cảm và tinh thần đoàn kết của quân và dân ta trong những năm tháng chiến tranh gian khổ. Đó là những bài học quý giá về lòng yêu nước, về ý chí kiên cường và trách nhiệm của mỗi người đối với quê hương, đất nước. Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của địa phương, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử – văn hóa ở Hòa Xuân ngày càng được quan tâm. Nhiều hoạt động thiết thực đã được tổ chức như chăm sóc, tu bổ di tích, tổ chức các buổi sinh hoạt “về nguồn”, thăm hỏi các gia đình chính sách, cựu chiến binh và nhân chứng lịch sử. Thông qua đó, lịch sử không chỉ nằm trên trang sách mà trở nên gần gũi, sống động hơn đối với thế hệ trẻ. Đối với đoàn viên, thanh niên hôm nay, việc tìm hiểu và gìn giữ các di tích lịch sử – văn hóa ở Hòa Xuân không chỉ là nhiệm vụ, mà còn là niềm tự hào. Đó là cách để thế hệ trẻ tri ân những hy sinh to lớn của cha ông, đồng thời hun đúc lý tưởng sống đẹp, sống có ích cho xã hội. Mỗi di tích được bảo tồn, mỗi câu chuyện lịch sử được kể lại chính là một ngọn lửa truyền thống tiếp tục được thắp sáng trong lòng thế hệ hôm nay và mai sau. Từ một vùng đất chịu nhiều đau thương, mất mát trong chiến tranh, Hòa Xuân đã vươn mình mạnh mẽ trong thời bình. Những di tích lịch sử – văn hóa nơi đây sẽ mãi là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, nhắc nhở mỗi người dân Hòa Xuân hôm nay phải sống xứng đáng với truyền thống anh hùng của quê hương, góp phần xây dựng địa phương ngày càng giàu đẹp, văn minh.