Các nhân chứng lịch sử

NHÂN CHỨNG LỊCH SỬ: NHỮNG CÁNH CỬA DẪN LỐI VỀ QUÁ KHỨ

Lịch sử không chỉ được viết nên từ những văn bản, sắc lệnh hay các báo cáo khô khan. Lịch sử còn được thêu dệt bằng máu xương, mồ hôi và những ký ức sống động của những người đã trực tiếp chứng kiến, trải qua những thăng trầm của thời đại. Họ là những nhân chứng lịch sử - những con người bằng sự hiện diện của mình đã thắp sáng quá khứ, giúp chúng ta hôm nay hiểu hơn về những gì cha ông đã trải qua để giành lấy độc lập, tự do cho Tổ quốc. 

"Chứng nhân lịch sử" - Hơn cả một định nghĩa

Theo định nghĩa, nhân chứng lịch sử là người đã nhìn thấy, hoặc có mặt và trải nghiệm một sự kiện lịch sử quan trọng. Họ không chỉ đơn thuần là người đứng bên lề quan sát, mà là người trực tiếp tham gia vào dòng chảy của lịch sử, gánh trên vai những trọng trách và cả những mất mát của thời cuộc. Họ là những người trong cuộc, mang trong mình hơi thở của quá khứ và có quyền năng kết nối quá khứ với hiện tại bằng những câu chuyện chân thực nhất.

Ký ức sống động - Tấm vé về với lịch sử 

Không có gì quý giá hơn khi được nghe những câu chuyện lịch sử từ chính những người đã sống qua thời kỳ đó. Những dòng nhật ký của liệt sĩ Đặng Thùy Trâm hay liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc không chỉ là những ghi chép cá nhân mà đã trở thành tài sản vô giá của dân tộc, bởi đó là tiếng lòng của cả một thế hệ "máu xương, mồ hôi nước mắt của đồng bào ta đã đồ hai mươi năm nay”. Đọc những dòng chữ ấy, chúng ta không chỉ biết về lịch sử mà còn cảm nhận được lịch sử bằng cả trái tim - những nỗi đau, khát vọng và niềm tin mãnh liệt vào ngày độc lập. Hay như ký ức của nhà sử học Lê Văn Lan - khi ấy mới là cậu bé 10 tuổi - về ngày 2/9/1945, ông không chỉ nhớ về bản Tuyên ngôn Độc lập thiêng liêng, mà còn nhớ cả chi tiết "một con rắn nước từ bụi cây bò ra, khiến đám đông hoảng hốt, xô nhau chạy tán loạn" giữa Quảng trường Ba Đình. Chính những chi tiết đời thường, hồn nhiên ấy lại khiến câu chuyện lịch sử trở nên gần gũi, chân thực và sống động hơn bất kỳ trang sách giáo khoa nào.

Những "chứng nhân" - Niềm tự hào và trách nhiệm 

Nhân chứng lịch sử không chỉ là người kể chuyện. Họ còn là những người bảo chứng cho sự thật lịch sử. Trong những năm qua, hơn nửa triệu cựu thanh niên xung phong đã phát huy vai trò "nhân chứng lịch sử", giúp Đảng và Nhà nước xác minh, giải quyết chế độ chính sách cho hàng vạn đồng đội, tìm kiếm quy tập hài cốt liệt sĩ, và phong tặng danh hiệu Anh hùng cho những tập thể, cá nhân có thành tích xuất sắc. Ở Lai Châu, chính những cựu thanh niên xung phong đã làm nhân chứng xác minh để chính quyền công nhận và giải quyết chế độ cho hàng trăm đồng đội bị thất lạc hồ sơ. Những nhân chứng như Thiếu tướng Nguyễn Đức Huy hay Trung tướng Phạm Xuân Thệ - người trực tiếp dẫn độ Tổng thống Ngụy quyền Sài Gòn Dương Văn

Minh ra Đài Phát thanh tuyên bố đầu hàng ngày 30/4/1975 - không chỉ là niềm tự hào của dân tộc mà còn là những cánh cửa sống đưa thế hệ trẻ trở về những giây phút hào hùng của chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử. 

Nhân chứng đang dần khuất bóng - Trách nhiệm của người ở lại 

Thế nhưng, thời gian là dòng chảy không ngừng. Những nhân chứng lịch sử, đặc biệt là những người tham gia hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, ngày càng ít dần. Họ ra đi, kéo theo những thước phim quý giá về quá khứ có nguy cơ vĩnh viễn khép lại. Cụ Đặng Hồng Phẩm - nguyên cán bộ Đài trưởng vô tuyến điện của cụm tình báo chiến lược H63 - đã ra đi vào cuối năm 2022 trong lặng lẽ. Người viết bài tưởng nhớ cụ đã xúc động: "Chúng ta, nếu ai biết, sẽ không bao giờ quên điều ấy. Tôi tin chắc là như vậy"

Chính vì lẽ đó, việc ghi chép, lưu giữ những câu chuyện của các nhân chứng lịch sử là một nhiệm vụ cấp thiết và thiêng liêng. Những cuốn sách như "Nhân chứng và Lịch sử" của tác giả Hồ Sơn Đài là một nỗ lực đáng trân trọng, khi sưu tầm và ghi lại những câu chuyện từ chính những người đã làm nên lịch sử, tạo nên sợi dây kết nối thế hệ.