Cách Mạng Tháng Tám

Khi nghiên cứu tiến trình cách mạng Việt Nam giai đoạn 1939–1945, cần nhìn nhận Cách mạng tháng Tám không chỉ là kết quả của thời cơ lịch sử mà còn là thành quả của một quá trình chuẩn bị lâu dài, toàn diện và chủ động của cách mạng Việt Nam. Trong đó, cao trào kháng Nhật cứu nước (từ tháng 3 đến tháng 8 năm 1945) giữ vai trò là giai đoạn chuẩn bị trực tiếp cho cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám. Việc đánh giá đúng vai trò của cao trào này góp phần làm sáng tỏ nguyên nhân thắng lợi của Cách mạng tháng Tám cũng như quy luật vận động của cách mạng Việt Nam trong bối cảnh Chiến tranh thế giới thứ hai.

Cao trào kháng Nhật cứu nước cần được đặt trong bối cảnh lịch sử đặc biệt của đất nước và thế giới lúc bấy giờ. Từ năm 1939, Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ đã làm thay đổi sâu sắc cục diện quốc tế. Ở Đông Dương, sau khi quân Nhật tiến vào năm 1940, nhân dân Việt Nam phải chịu sự thống trị đồng thời của thực dân Pháp và phát xít Nhật. Chính sách bóc lột và vơ vét của hai thế lực này đã đẩy nền kinh tế vào tình trạng kiệt quệ, mà đỉnh điểm là nạn đói năm 1945 khiến khoảng hai triệu người thiệt mạng theo nhiều công trình nghiên cứu lịch sử Việt Nam. Thảm họa này phản ánh hậu quả của chính sách vơ vét lương thực, bắt dân nhổ lúa trồng đay phục vụ chiến tranh của phát xít Nhật, cùng với chính sách bóc lột của thực dân Pháp, tác động của chiến tranh và thiên tai, làm cho đời sống nhân dân rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng. Nạn đói không chỉ gây nên thảm họa nhân đạo mà còn bộc lộ sự phá sản của bộ máy thống trị Nhật – Pháp, làm mâu thuẫn dân tộc giữa nhân dân Việt Nam với các thế lực xâm lược trở nên gay gắt hơn bao giờ hết.