CÁI LẮC ĐẦU TRÊN CHUYẾN XE RA PHÁP TRƯỜNG

Sáng ngày 24 tháng 5 năm 1944.

Một chiếc ô tô bịt kín phía sau rời Nhà tù Hỏa Lò, chậm rãi chạy về phía nam Hà Nội.

Trong xe là một người tù bị khóa tay, chân xích chặt xuống sàn.

Bên ngoài, trên những con đường quanh Bạch Mai, Chợ Mơ, một số người tưởng như đang hòa vào dòng người buổi sớm thực chất là những cán bộ cách mạng đang chờ đợi.

Họ đã chuẩn bị một kế hoạch.

Chỉ cần chiếc xe dừng lại đúng vị trí, một người sẽ giả vờ ngã xe đạp chắn đường. Những người khác lập tức xông tới khống chế lính áp giải, phá khóa và đưa người tù chạy vào những ngõ nhỏ phía sau khu dân cư.

Người họ muốn cứu bằng mọi giá là Hoàng Văn Thụ, một cán bộ lãnh đạo quan trọng của Đảng đang bị thực dân Pháp đưa đi xử bắn.

Chiếc xe đến gần nơi dự kiến hành động.

Những người bên ngoài đã sẵn sàng.

Nhưng từ trong xe, Hoàng Văn Thụ nhìn thấy đồng đội.

Ông lắc đầu.

Một cái lắc đầu rất nhẹ.

Kế hoạch giải cứu phải dừng lại.

Bởi người sắp bước ra pháp trường hiểu rằng mình đã bị khóa tay, chân còn bị xích chặt xuống sàn xe. Nếu đồng đội xông vào lúc ấy, không những rất khó đưa được ông ra ngoài mà có thể thêm nhiều người bị bắt hoặc hy sinh.

Trong những giờ phút cuối cùng của cuộc đời, người tù đang bị đưa đi xử bắn vẫn nghĩ đến sự an toàn của những người ở lại.

Người con của xứ Lạng

Hoàng Văn Thụ sinh ngày 4/11/1909 trong một gia đình người Tày ở Lạng Sơn.

Từ những năm còn rất trẻ, ông đã tham gia phong trào yêu nước rồi trở thành một trong những cán bộ quan trọng của cách mạng Việt Nam.

Năm 1939, Hoàng Văn Thụ được phân công làm Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ, trực tiếp chỉ đạo phong trào cách mạng tại Hà Nội và nhiều địa phương phía Bắc.

Trong những năm 1940-1941, ông tham gia các hội nghị quan trọng của Trung ương Đảng, trực tiếp chỉ đạo xây dựng căn cứ Bắc Sơn - Võ Nhai và tham dự Hội nghị Trung ương 8 tại Pác Bó dưới sự chủ trì của Nguyễn Ái Quốc.

Tại Hội nghị Trung ương 8, Hoàng Văn Thụ được bầu vào Ban Thường vụ Trung ương và tham gia Tổng bộ lâm thời Mặt trận Việt Minh.

Những năm ấy, hoạt động cách mạng đồng nghĩa với một cuộc sống không có địa chỉ cố định.

Hôm nay có thể ở Hà Nội.

Ngày mai đã sang Hà Đông.

Khi cần lại cải trang thành người buôn bán để vượt qua tai mắt mật thám.

Có lúc Hoàng Văn Thụ phải giả làm người buôn cau để bí mật đi Thanh Hóa xây dựng lại cơ sở cách mạng.

Mạng lưới mật thám của thực dân Pháp ngày càng siết chặt.

Và cuối cùng, một ngày tháng 8/1943, ông sa vào tay đối phương.

Hơn hai mươi trận tra tấn

Ngày 25/8/1943, khi đang trên đường liên lạc với một cơ sở binh vận tại Hà Nội, Hoàng Văn Thụ bị cảnh sát và mật thám bắt.

Ông bị đưa về cơ quan mật thám để thẩm vấn, sau đó giam tại Nhà tù Hỏa Lò.

Đối với thực dân Pháp, người tù này đặc biệt quan trọng.

Hoàng Văn Thụ không phải một cơ sở bình thường.

Ông là cán bộ lãnh đạo cao cấp, biết hệ thống tổ chức, những đầu mối liên lạc và nhiều cơ sở bí mật của cách mạng ở Bắc Kỳ.

Nếu buộc được ông khai báo, hậu quả đối với phong trào cách mạng có thể vô cùng nghiêm trọng.

Vì thế, những cuộc hỏi cung diễn ra liên tục.

Tư liệu được Báo Quân đội nhân dân dẫn lại từ hồi ký của đồng chí Trần Đăng Ninh cho biết Hoàng Văn Thụ phải trải qua hơn hai mươi trận tra tấn, trong đó có nhiều lần đặc biệt nặng nề.

Có những đêm việc tra khảo kéo dài từ khoảng 9 giờ tối đến 3 giờ sáng.

Khi người tù bất tỉnh, họ mới dừng lại.

Nhưng điều mà mật thám cần nhất vẫn không lấy được:

Những bí mật của tổ chức.

Trong hoàn cảnh ấy, Hoàng Văn Thụ không chỉ cố giữ vững chính mình.

Ông còn động viên những người bị giam ở các phòng bên cạnh.

Mỗi lần đi ngang qua buồng giam của đồng đội sau những trận đòn, ông vẫn tìm cách nhắc họ cố chịu đựng và đừng quên Tổ quốc, đừng quên nhiệm vụ của mình.

Những người ở Hỏa Lò sau này nhớ về ông không phải bằng hình ảnh một người đang chờ chết.

Mà là một người vẫn giữ được sự bình tĩnh giữa nhà tù.

Bài thơ trong xà lim án tử hình

Cuối năm 1943 và đầu năm 1944, thực dân Pháp quyết định đưa Hoàng Văn Thụ ra xét xử.

Bản án đã được định trước.

Tử hình.

Ở xà lim dành cho người chờ án tử, người ta có thể nghĩ đến rất nhiều điều.

Gia đình.

Quê hương.

Những việc chưa kịp hoàn thành.

Hay đơn giản chỉ là sự sống còn lại bao nhiêu ngày.

Hoàng Văn Thụ lại viết thơ.

Bài thơ mang tên “Nhắn bạn”.

Trong đó có một câu đã trở thành lời tự nhủ về khí tiết của người cách mạng:

“Ngọc nát còn hơn giữ ngói lành.”

Bài thơ không phải lời than thân.

Nó là lời nhắn gửi những người còn sống tiếp tục đấu tranh, giữ vững niềm tin và con đường đã lựa chọn.

Đến hôm nay, tại Di tích Nhà tù Hỏa Lò, bài thơ ấy vẫn được giới thiệu như một trong những kỷ vật tinh thần gắn với những người tù chính trị từng bị giam giữ nơi đây.

Đồng đội không muốn ông chết

Khi tin Hoàng Văn Thụ bị kết án tử hình truyền tới các phòng giam, những người tù chính trị không cam chịu.

Họ tìm mọi cách cứu ông.

Một nhóm tù nhân thậm chí góp tiền với hy vọng thuê luật sư xin giảm án.

Người có nhiều góp nhiều.

Người có ít góp ít.

Nhạc sĩ Đỗ Nhuận khi ấy chỉ có một ít tiền và một chiếc áo len mới cũng gửi cho Hoàng Văn Thụ để người đồng chí trong xà lim án tử có thêm áo chống rét.

Ở bên ngoài nhà tù, tổ chức cách mạng cũng lập nhiều phương án giải cứu.

Nhưng mật thám Pháp hiểu rất rõ giá trị của người tù mà chúng đang giữ.

Hoàng Văn Thụ luôn bị canh phòng đặc biệt nghiêm ngặt.

Không có cơ hội.

Cho đến khi có tin:

Sáng 24/5/1944, Hoàng Văn Thụ sẽ bị đưa ra pháp trường.

Một kế hoạch cuối cùng được lập.

Kế hoạch ở Chợ Mơ

Đồng đội dự đoán chiếc xe chở Hoàng Văn Thụ từ Hỏa Lò sẽ đi qua khu vực Bạch Mai rồi hướng về trường bắn Tương Mai.

Đây là khu vực đông dân.

Đường phố hẹp.

Có tàu điện, xe bò, xe đạp và người đi chợ.

Hai bên đường lại có nhiều ngõ nhỏ thông vào các khu dân cư.

Nếu làm chiếc xe dừng được vài phút và đưa được Hoàng Văn Thụ vào một ngõ nhỏ, vẫn còn cơ hội thoát.

Phương án được chuẩn bị:

Một người giả vờ ngã xe đạp giữa đường.

Chiếc ô tô phải dừng.

Nhóm cảm tử sẽ xông tới khống chế lính áp giải.

Sau đó phá khóa, đưa Hoàng Văn Thụ chạy khỏi hiện trường.

Những cán bộ lãnh đạo như Trường Chinh, Nguyễn Lương Bằng, Hoàng Quốc Việt đã đồng ý với kế hoạch cứu người đồng chí của mình.

Sáng hôm ấy, những người tham gia giải cứu vào vị trí.

Họ hòa trong dòng người đi chợ.

Chờ chiếc xe màu đen xuất hiện.

Rồi chiếc xe đến.

Qua khe hẹp, Hoàng Văn Thụ nhận ra những gương mặt quen thuộc.

Chỉ cần một tín hiệu.

Những người ngoài kia sẽ hành động.

Nhưng người tù nhìn xuống.

Tay bị khóa.

Chân bị xích chặt xuống sàn ô tô.

Ông hiểu rất rõ điều sẽ xảy ra nếu đồng đội xông tới.

Một cuộc đấu súng giữa phố.

Những cán bộ bí mật có thể bị lộ.

Những người dân vô tội có thể bị liên lụy.

Và chính ông chưa chắc đã thoát được khỏi chiếc xe.

Hoàng Văn Thụ nhìn đồng đội.

Rồi lắc đầu ra hiệu không được hành động.

Chiếc ô tô tiếp tục chạy.

Những người đứng bên đường chỉ có thể nhìn nó đi qua.

Có lẽ đó là một trong những khoảnh khắc đau đớn nhất đối với những người đã chuẩn bị cứu ông.

Họ có vũ khí.

Có kế hoạch.

Có quyết tâm.

Nhưng người mà họ muốn cứu lại không muốn thêm bất kỳ ai hy sinh vì mình.

Cơ hội cuối cùng

Những người cách mạng vẫn chưa bỏ cuộc.

Sau khi kế hoạch trên đường không thể thực hiện, họ lập tức chuyển sang phương án khác:

Cứu Hoàng Văn Thụ ngay tại cổng trường bắn.

Một số người nhanh chóng đến Tương Mai, trà trộn trong đám đông.

Họ dự định chờ lúc lính tháo xích, đưa ông xuống xe thì bất ngờ xông vào.

Nhưng quân Pháp đã đề phòng.

Chiếc xe chạy thẳng vào bên trong.

Lính gác không cho người dân tiến gần.

Cơ hội cuối cùng khép lại.

“Không cần”

Tại pháp trường, người ta hỏi Hoàng Văn Thụ có cần bịt mắt hay không.

Ông từ chối.

Không cần.

Người chiến sĩ cách mạng lựa chọn nhìn thẳng vào những người sắp nổ súng vào mình.

Trước đó, khi được hỏi có điều gì muốn nói thêm, Hoàng Văn Thụ khẳng định đại ý rằng trong cuộc đấu tranh giữa một dân tộc mất nước và những kẻ xâm lược, sự hy sinh là điều có thể xảy ra, nhưng cuối cùng cách mạng sẽ giành thắng lợi.

Rạng sáng ngày 24/5/1944, Hoàng Văn Thụ bị thực dân Pháp xử bắn tại Tương Mai, Hà Nội.

Ông mới 34 tuổi.

Một ngày im lặng trong Hỏa Lò

Tin Hoàng Văn Thụ hy sinh trở về Nhà tù Hỏa Lò.

Ngày hôm ấy, các tù nhân chính trị tuyệt thực để tưởng nhớ người đồng chí vừa bị sát hại.

Buổi tối, nhà tù trở nên khác thường.

Nhạc sĩ Đỗ Nhuận thổi một điệu tiêu buồn.

Các trại giam im lặng.

Những người tù lắng nghe.

Ngay cả một số lính gác trên các vọng canh cũng đứng yên nghe tiếng tiêu vang trong đêm.

Một giám thị từng chứng kiến những giờ phút cuối cùng của Hoàng Văn Thụ sau đó phải thừa nhận sự khâm phục đối với bản lĩnh của người tù cách mạng.

Người đã chết.

Nhưng nhà tù không thể làm cho câu chuyện của ông biến mất.

Cái lắc đầu

Trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Hoàng Văn Thụ có rất nhiều việc lớn.

Ông từng là Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ.

Là Ủy viên Thường vụ Trung ương.

Tham gia Hội nghị Trung ương 8 tại Pác Bó.

Tham gia xây dựng Mặt trận Việt Minh.

Chỉ đạo xây dựng căn cứ cách mạng.

Góp phần chuẩn bị lực lượng cho cuộc Tổng khởi nghĩa mà ông không còn sống để chứng kiến vào tháng Tám năm 1945.

Nhưng giữa những việc lớn ấy, có một hành động rất nhỏ khiến người đời sau khó quên.

Một cái lắc đầu.

Sáng hôm đó, Hoàng Văn Thụ đang đi đến nơi mình sẽ bị xử bắn.

Ông có thể muốn sống.

Ông có thể để những người bên đường liều mạng giải cứu mình.

Có lẽ không ai trách một người đang đứng trước cái chết nếu họ nắm lấy cơ hội cuối cùng để được sống.

Nhưng Hoàng Văn Thụ nhìn thấy một điều khác.

Nếu cuộc giải cứu thất bại, cách mạng có thể mất thêm nhiều cán bộ.

Những người đang sống còn rất nhiều nhiệm vụ phía trước.

Còn bản thân ông đã chuẩn bị cho điều sẽ đến.

Vì vậy ông lắc đầu.

Chiếc xe đi tiếp về phía pháp trường.

Những người đồng đội đứng lại.

Chưa đầy một năm ba tháng sau, ngày 19/8/1945, nhân dân Hà Nội giành chính quyền.

Ngày 2/9/1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời.

Hoàng Văn Thụ không được nhìn thấy những ngày ấy.

Nhưng những người mà ông đã bảo vệ vẫn tiếp tục con đường cách mạng.

Và có lẽ chính vì vậy, cái lắc đầu trên chuyến xe sáng 24/5/1944 không phải là sự từ bỏ hy vọng sống.

Đó là một lựa chọn.

Một người chấp nhận mình không trở về để những người khác còn có thể tiếp tục đi.

Hơn tám mươi năm đã trôi qua.

Chiếc xe chở tù không còn nữa.

Trường bắn năm xưa đã trở thành một địa chỉ tưởng niệm.

Nhưng giữa rất nhiều câu chuyện về sự kiên cường của những người cách mạng trong nhà tù thực dân, vẫn còn một khoảnh khắc khiến người ta lặng đi:

Đồng đội đã đến để cứu ông.

Ông nhìn thấy họ.

Và chính người đang đi ra pháp trường lại là người ra hiệu cho những người ở lại hãy bảo toàn lực lượng.

Một cái lắc đầu rất nhỏ.

Nhưng phía sau nó là bản lĩnh của một con người đã đặt sự nghiệp chung lên trên cả cơ hội sống cuối cùng của chính mình.

Nguồn tư liệu: Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò; Báo Quân đội nhân dân; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.