CÁN BỘ CHÍNH TRỊ TIÊU BIỂU - DƯƠNG CỰ TẨM
Trung tướng Dương Cự Tẩm (1922–2021) là một trong những cán bộ chính trị tiêu biểu của Quân đội nhân dân Việt Nam, người đã gắn bó trọn đời với sự nghiệp cách mạng từ những ngày đầu của phong trào học sinh yêu nước cho đến thời kỳ xây dựng đất nước sau năm 1975. Cuộc đời và sự nghiệp của ông phản ánh chặng đường lịch sử đầy gian khó nhưng cũng vô cùng vẻ vang của dân tộc ta trong thế kỷ XX.
Dương Cự Tẩm sinh ngày 15/10/1922 tại xã Thượng Kiệm, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình, trong một gia đình nhà Nho có truyền thống làm nghề bốc thuốc Đông y. Từ nhỏ, ông đã được giáo dục trong môi trường nghiêm cẩn, coi trọng đạo đức và tinh thần yêu nước. Năm 1939, ông ra Hà Nội theo học tại Trường Kỹ nghệ Hà Nội – nơi đã hun đúc tinh thần đấu tranh và giúp ông sớm tiếp cận tư tưởng cách mạng. Tại đây, ông tham gia phong trào học sinh yêu nước, gia nhập Đoàn Thanh niên phản đế rồi Thanh niên Cứu quốc.
Năm 1942, phong trào học sinh Hà Nội bị thực dân Pháp đàn áp, ông bị bắt cùng nhiều đồng chí. Do mới 17 tuổi nên ông được xử cải tạo, sau đó đưa về quản thúc ở địa phương. Tuy vậy, tinh thần yêu nước trong ông chưa từng suy giảm. Khi được gia đình đưa lên vùng tản cư ở Yên Mô (Ninh Bình), ông tiếp tục tham gia hoạt động trong tổ chức Việt Minh, góp phần tuyên truyền, vận động quần chúng chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa.
Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám 1945, ông tích cực tham gia kháng chiến chống Pháp. Năm 1950, ông được giao nhiệm vụ làm Chính trị viên Trung đoàn Đồng Tháp thuộc Khu 8, chiến đấu ở khu vực Vĩnh Long – Trà Vinh – Đồng Tháp. Dưới sự lãnh đạo của ông và chỉ huy các cấp, trung đoàn lập nhiều chiến công, nổi bật là đợt hoạt động đầu năm 1951 ở Châu Thành (Sa Đéc), góp phần làm thất bại nhiều kế hoạch bình định của thực dân Pháp.
Tháng 2/1952, ông được điều về làm Chính trị viên Tỉnh đội Vĩnh Trà (Vĩnh Long – Trà Vinh). Tại đây, ông cùng cấp ủy địa phương tổ chức các lực lượng du kích, phân tán lực lượng thành nhiều mũi nhỏ để khôi phục phong trào. Cuối năm, Vĩnh Trà trở thành “lá cờ đầu” của phong trào du kích Nam Bộ.
Tháng 12/1952, ông giữ chức Chính trị viên Tỉnh đội Bến Tre kiêm Phó Bí thư Tỉnh ủy. Trong giai đoạn này, ông chỉ đạo nhiều chiến dịch quy mô nhỏ nhưng hiệu quả, phá vỡ hệ thống kìm kẹp của địch, giữ vững địa bàn, củng cố cơ sở cách mạng và tạo tiền đề cho thắng lợi chung của kháng chiến chống Pháp, kết thúc bằng Hiệp định Giơnevơ 1954.
Sau hòa bình lập lại, năm 1955 ông được điều động tham gia tiễu phỉ ở biên giới phía Bắc, rồi đảm nhiệm các chức vụ trong công tác chính trị quân đội như Phó Chủ nhiệm Chính trị Sư đoàn 332 và Chủ nhiệm Chính trị Sư đoàn 338. Giai đoạn này góp phần hình thành tư duy, bản lĩnh và tác phong của một người Chính ủy mẫu mực sau này.
Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào thời kỳ quyết liệt, năm 1964, ông được phân công làm Cục phó Cục Chính trị Bộ Chỉ huy Miền (B2). Đây là cơ quan đầu não lãnh đạo công tác chính trị của toàn bộ lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam. Ngày 13/6/1966, khi Sư đoàn 7 được thành lập, ông được bổ nhiệm làm Chính ủy. Sư đoàn 7 là đơn vị chủ lực của Miền, tham gia nhiều chiến trường ác liệt như Tây Ninh, Bình Long, Phước Long… và có nhiều đóng góp lớn trong việc chặn đánh, bẻ gãy các cuộc hành quân của Mỹ – ngụy.
Giai đoạn chuẩn bị cho Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, ông được phân công làm Phó Chính ủy Quân khu 9 – chiến trường then chốt của vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Sau đó, ông giữ chức Chính ủy Quân khu 8, trực tiếp chỉ đạo các hoạt động chống bình định ở Mỹ Tho và vùng lân cận.
Từ tháng 9/1974, ông được bổ nhiệm làm Chính ủy Quân khu 7 và được thăng quân hàm Thiếu tướng. Trong Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, Quân khu 7 là một trong những hướng tiến công chiến lược. Trên cương vị Chính ủy, ông cùng Bộ Tư lệnh quân khu chỉ đạo chuẩn bị lực lượng, mở hành lang và dẫn đường cho các binh đoàn chủ lực tiến vào giải phóng Sài Gòn, góp phần vào thắng lợi trọn vẹn ngày 30/4/1975.
Sau giải phóng, từ 1975–1978, ông là Chính ủy Trường Sĩ quan Lục quân 2, trực tiếp chỉ đạo công tác huấn luyện, giáo dục và xây dựng đội ngũ sĩ quan cho quân đội. Đây là giai đoạn ông để lại nhiều dấu ấn trong công tác giáo dục chính trị, bồi dưỡng phẩm chất, tác phong cho thế hệ cán bộ trẻ.
Từ năm 1978 đến 1980, ông là Phó Chính ủy rồi Phó Tư lệnh Chính trị Quân khu 7. Năm 1984, ông được phong quân hàm Trung tướng – ghi nhận quá trình cống hiến suốt bốn thập kỷ đối với quân đội và Tổ quốc. Năm 1987, ông nghỉ hưu, nhưng vẫn tham gia công tác truyền thống, giáo dục lịch sử, đóng góp nhiều ý kiến giá trị cho địa phương và quân đội.
Trung tướng Dương Cự Tẩm không chỉ là một cán bộ chính trị kiên trung, mà còn là người có đạo đức giản dị, gần gũi, luôn chăm lo đời sống chiến sĩ. Ông cho rằng sức mạnh quân đội không chỉ nằm ở vũ khí, mà quan trọng nhất là “sức mạnh chính trị và lòng tin của nhân dân”. Tư tưởng đó theo ông trong suốt sự nghiệp, từ chiến trường Nam Bộ khốc liệt cho đến công tác giáo dục sau ngày thống nhất.
Ông mất năm 2021, hưởng thọ 99 tuổi. Cuộc đời và sự nghiệp của ông mãi là tấm gương sáng về lòng trung thành với Đảng, tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường và đạo đức trong sáng của người cán bộ cách mạng.
