Căn cứ cách mạng Đá Bàn và Chiến thắng Vườn Gòn

Cách đây 70 năm, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào thời kỳ mới, Tỉnh ủy Khánh Hòa đã quyết định lựa chọn Đá Bàn làm địa điểm xây dựng căn cứ địa cách mạng mới. Nơi đây không chỉ gắn liền với những sự kiện chính trị quan trọng của Tỉnh ủy mà còn ghi dấu Trận thắng Vườn Gòn - Đá Bàn vang dội, tạo ra bước ngoặt làm thay đổi cục diện chiến trường và để lại vô vàn bài học lịch sử có giá trị sâu sắc.

Nối tiếp thành công của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chính quyền cách mạng các cấp từ tỉnh đến cơ sở tại Khánh Hòa nhanh chóng được củng cố. Tuy nhiên, đến tháng 10/1945, thực dân Pháp quay trở lại xâm lược, đổ bộ lên bãi biển Nha Trang, chiếm đóng các vị trí chiến lược rồi mở rộng ra toàn tỉnh. Trước tình thế đó, Tỉnh ủy Khánh Hòa và Ủy ban Hành chính Kháng chiến tỉnh đã sớm tính đến phương án xây dựng căn cứ lâu dài. Sau khi mặt trận Nha Trang bị vỡ vào ngày 23/10, các cơ quan đầu não của tỉnh rút lên Hòn Dữ (Diên Khánh).

Đến cuối năm 1948, Tỉnh ủy dời căn cứ về Hòn Hèo - vị trí thuận lợi cho việc kết nối giao thông bộ - thủy giữa các huyện và vùng tự do Phú Yên, Bình Định. Tuy nhiên đến cuối năm 1949, tuyến đường bộ thường xuyên bị chia cắt, đường biển tiếp tế từ Phú Yên bị uy hiếp, gây ra tình trạng thiếu hụt lương thực trầm trọng, ảnh hưởng lớn đến việc chỉ đạo phong trào, đặc biệt là ở các huyện phía Nam.

Bước sang năm 1950, cục diện chiến tranh trở nên khốc liệt hơn khi Mỹ bắt đầu can thiệp vào Đông Dương. Kháng chiến tại Khánh Hòa đứng trước muôn vàn khó khăn: phong trào quần chúng bị thu hẹp, cán bộ bị hy sinh nhiều, đảng viên trong dân còn ít, các cơ quan huyện thiếu lương thực. Trước tình hình đó, Tỉnh ủy quyết định dời cơ quan về Đá Bàn, mở rộng mạng lưới giao thông, tinh giản bộ máy và đẩy mạnh tự túc lương thực. Sau đợt khảo sát đầu năm 1951, đến tháng 3/1951, toàn bộ các cơ quan Tỉnh ủy, Ủy ban Kháng chiến Hành chính và Tỉnh đội đã hoàn tất việc chuyển đến Đá Bàn.

Căn cứ Đá Bàn có vị trí địa lý đắc địa, nằm tách biệt với đồng bằng nhưng lại là cầu nối nối liền các căn cứ Hòn Lớn (phía Nam), Hòn Hèo (phía Đông) và vùng tự do Liên khu 5, Liên khu 7. Với diện tích rộng hàng trăm ki-lô-mét vuông, bao phủ bởi rừng nguyên sinh hai bên sông Đá Bàn, địa hình nơi đây có nhiều hang gộp tự nhiên và thung lũng màu mỡ thích hợp cho sản xuất lương thực tại chỗ. Căn cứ được phân thành 3 khu: Bắc, Trung và Nam, hoạt động như các đơn vị hành chính cấp thôn dưới sự điều hành của Ủy ban Căn cứ địa. Toàn bộ lực lượng thanh niên, trại viên được tổ chức thành dân quân du kích; lực lượng bảo vệ trung tâm gồm 2 tiểu đội cơ động do đồng chí Trần Đình Xuân làm Đội trưởng. Ngoài ra, 148 người dân từ Thùng Nhà Bùi (xã Ninh Phước) cũng được đưa vào căn cứ để vừa sản xuất vừa tham gia phòng thủ (nên căn cứ còn gọi là Căn cứ 148).

Sự xuất hiện của căn cứ Đá Bàn đã trở thành mối đe dọa lớn đối với vùng địch kiểm soát. Nhằm phá thế uy hiếp của địch và hỗ trợ phong trào địa phương, tháng 2/1953, Bộ Tư lệnh Liên khu 5 quyết định điều Tiểu đoàn 59 (thuộc Trung đoàn 803, thành lập ngày 10/6/1950 tại Tam Kỳ, Quảng Nam do đồng chí Nguyễn Lựu làm Tiểu đoàn trưởng, đồng chí Phạm Đạo làm Chính trị viên) vào chiến trường Bắc Khánh Hòa. Lực lượng Tiểu đoàn 59 chia làm 2 bộ phận: một đóng ở Hòn Hèo, một đóng ở Đá Bàn (gồm Đại đội 4, 6 và 8). Để điều hành đợt hoạt động này, Ban Chỉ huy chung được thành lập dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy Khánh Hòa.

Ngày 18/3/1953, Pháp huy động hơn 4.000 quân Âu - Phi do Thiếu tướng LeBlanc chỉ huy, chia làm 3 cánh tiến công căn cứ Đá Bàn nhằm tiêu diệt chủ lực của ta. Sáng ngày 19/4/1953, địch bắt đầu nã pháo từ Xuân Sơn vào trung tâm căn cứ. Cánh quân phía Bắc vượt đèo Ông Cộ tiến lên Dốc Chanh chặn đường rút của ta; cánh phía Nam từ Dốc Dài tiến ra; cánh chính diện tiến từ Quốc lộ 1 lên bến Ghe.

Trước đợt tiến công của địch, Đại đội 700 phân tán lực lượng cùng du kích bám đánh tiêu hao bằng hầm chông, cạm bẫy. Trong khi đó, Tiểu đoàn 59 cùng 1 trung đội của Đại đội 700 dẫn đường đã di chuyển từ dốc Ông Thượng xuống Suối Trầu, tổ chức trận địa phục kích kéo dài từ đầu Vườn Gòn trở lên để chặn đường rút của quân Pháp.

Lúc 13 giờ ngày 20/4/1953, khi quân địch hành quân rút lui qua con đường này, Tiểu đoàn 59 bất ngờ nổ súng tiến công vào giữa đội hình. Bị đánh bất ngờ, lực lượng địch tổn thất nặng nề. Mặc dù toán quân đi đầu cố gắng dùng hỏa lực đáp trả, nhưng ta đã dùng súng cối và đại liên chế áp hoàn toàn, tiêu diệt số địch còn lại và thu nhiều chiến lợi phẩm. Chiến thắng Vườn Gòn - Đá Bàn đã buộc địch phải hủy bỏ cuộc hành quân, rút toàn bộ lực lượng về Nha Trang, cổ vũ mạnh mẽ tinh thần kháng chiến của nhân dân địa phương.