Căn cứ địa giữa rừng sâu

ông Mai Xuân Quế, một người lính về hưu, cũng là cháu trực hệ đời thứ 4, chèo đò vượt dòng Rào Nan (một nhánh sông Gianh) thăm khu lăng mộ của Lãnh binh Mai Lượng dưới bóng thông reo bên chân núi Cấm. Từ bến sông lên mộ là hàng tam cấp được con cháu các đời họ Mai xây đắp, mộ của vị Lãnh binh theo chiếu Cần Vương này đã được xếp hạng di tích quốc gia, tọa lạc giữa một không gian sơn thủy hữu tình.

Lãnh binh Mai Lượng (1838-1890) quê ở làng Thọ Linh, xã Quảng Sơn, ông giỏi cả võ lẫn văn. Năm 1865 ông đậu cử nhân võ với chức Hiệp quản. Ở kinh thành, thấy triều đình Huế lúc bấy giờ dâng 6 tỉnh Nam Kỳ cho Pháp, ông từ quan về quê. Gặp lúc vua Hàm Nghi xuống chiếu Cần Vương, Mai Lượng đã tập hợp lực lượng, tạo thế nghĩa dũng đánh giặc.

Căn cứ hoạt động từ thượng Rào Nan qua đến vùng Troóc (Bố Trạch), kiếm soát từ Cao Mại qua Hóa Sơn, Cổ Liêm, Ngọc Lâm, Minh Cầm, Khương Hà và xuống cả đồng bằng hạ lưu Sông Gianh...

Đặc biệt tại rừng sâu ở vùng Cao Mại, ông cho lập một căn cứ địa cho nghĩa quân đồn trú. Ở đó có cả xưởng sản xuất vũ khí, nơi tập luyện binh sĩ rộng lớn. Đặc biệt, Lãnh binh Mai Lượng còn cho quân sĩ, người dân khai hoang lập ruộng nương gieo trồng, cày cấy để lấy lương thực để kháng chiến lâu dài... Ông Mai Xuân Tuyên, Chủ tịch UBND xã Cao Quảng cho biết, hiện dấu tích về căn cứ địa đặc biệt đó vẫn còn, người dân đi rừng vẫn thường xuyên lấy lá chè xanh ở đó nấu nước uống.

Khi vua Hàm Nghi bị bắt, nghĩa quân của Mai Lượng vẫn tiếp tục chiến đấu, để đối phó với bao nhiêu khó khăn của phong trào, Mai Lượng một mặt cho sử dụng lối đánh du kích tiêu hao lực lượng địch. Đồng thời cho người ra Hà Tĩnh tìm cách bắt liên lạc với nghĩa quân Phan Đình Phùng để phối hợp kháng chiến.

Nhưng ngày 24-3-1890, ông qua đời tại căn cứ Cao Mại sau một trận sốt rét. Sau khi Lãnh binh Mai Lượng qua đời, nghĩa quân hoạt động thêm một thời gian nữa thì tan rã. Trong hành trình đi thăm lăng mộ của Lãnh binh Mai Lượng, ông Mai Xuân Quế còn kể cho chúng tôi nghe câu chuyện đầy tự hào về dòng họ Mai ở làng Thọ Linh. Không biết có phải được kế thừa từ dòng máu anh hùng, hào kiệt của ngài Lãnh binh mà rất nhiều con cháu của họ Mai cùng theo binh nghiệp, đánh giặc giữ nước.

Một trong những người họ Mai thế hệ sau thành danh với nghiệp binh đó là Phó Đô đốc, nguyên Tư lệnh Hải quân, Anh hùng LLVT Mai Xuân Vĩnh, ông được biết đến như một vị tướng biển đảo. Ông Mai Xuân Vĩnh là chắt nội của Lãnh binh Mai Lượng...