Căn cứ hoạt động của lòng dân trước mưa bom bão đạn

BẢN ĐỒ KÝ ỨC ĐỒNG THÁP

Câu chuyện Xẻo Quít – nơi giữa vòng vây bom đạn vẫn giữ vững “căn cứ lòng dân”

Có những địa danh khi nhìn trên bản đồ hôm nay chỉ là một chấm nhỏ giữa quê hương Đồng Tháp. Nhưng nếu lần theo “bản đồ ký ức” của vùng đất này, mỗi cái tên lại mở ra một trang lịch sử đặc biệt. Xẻo Quít là một nơi như thế.

Ngày nay, giữa màu xanh của rừng tràm, tiếng gió lay qua những tán cây và dòng nước len lỏi qua các con rạch, thật khó hình dung rằng nơi đây từng là một trong những căn cứ quan trọng của Tỉnh ủy Kiến Phong trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Từ năm 1960 đến năm 1975, giữa vùng Đồng Tháp Mười ngập nước, Xẻo Quít đã trở thành nơi cán bộ lãnh đạo của tỉnh bám trụ, tổ chức chỉ đạo phong trào cách mạng và cùng quân dân địa phương chiến đấu cho đến ngày toàn thắng.

Một vùng đất tưởng như không thể đứng chân

Những năm chiến tranh, Xẻo Quít không phải là một vùng đất thuận lợi để sinh sống. Kênh rạch chằng chịt, lau sậy và rừng cây bao phủ, địa hình ngập nước khiến việc đi lại vô cùng khó khăn. Nhưng chính địa hình ấy lại tạo nên một thế trận đặc biệt.

Từ năm 1960, Tỉnh ủy Kiến Phong chọn nơi đây làm căn cứ. Điều đáng nói là căn cứ không nằm ở một vùng xa xôi, tách biệt khỏi cuộc chiến, mà nằm giữa vòng vây của hệ thống đồn bốt đối phương. Theo tư liệu của Bảo tàng Đồng Tháp, xung quanh căn cứ có hơn 10 đồn bốt, đồn gần nhất chỉ cách khoảng 1 km và đồn xa nhất khoảng 6 km.

Vì vậy, mỗi ngày ở Xẻo Quít đều là một ngày đối mặt với hiểm nguy.

Bom đạn có thể trút xuống bất cứ lúc nào. Máy bay, pháo binh, xe lội nước và bộ binh đối phương liên tục tổ chức càn quét nhằm phá hủy căn cứ. Trong hoàn cảnh ấy, cán bộ, chiến sĩ phải sinh hoạt theo những nguyên tắc hết sức nghiêm ngặt để giữ bí mật.

Có những việc bình thường trong cuộc sống nhưng giữa chiến tranh lại có thể trở thành dấu hiệu nguy hiểm. Một làn khói bếp, một tiếng động bất thường hay một dấu vết trên mặt đất đều có thể khiến cả căn cứ bị phát hiện.

Vì vậy, việc nấu ăn cũng phải tranh thủ từ sáng sớm hoặc chiều tối; đồ dùng phải nhanh chóng được che giấu. Những người ở căn cứ phải luôn giữ nguyên tắc bí mật, tận dụng từng con rạch, từng bụi cây, từng công sự để tồn tại và làm việc. Tư liệu của Bảo tàng Đồng Tháp ghi lại tinh thần hoạt động của căn cứ bằng những yêu cầu rất đặc biệt: “đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng”.

Giữa vòng vây là những người không rời vị trí

Điều làm nên sức sống của Xẻo Quít không chỉ là địa hình hiểm trở.

Đó còn là con người.

Trong khi nhiều căn cứ cách mạng ở những nơi khác phải di chuyển xa để tránh sự truy quét, Tỉnh ủy Kiến Phong vẫn quyết tâm bám trụ tại Xẻo Quít. Cán bộ, chiến sĩ sống giữa một vùng đất luôn có nguy cơ bị bao vây nhưng vẫn duy trì hoạt động lãnh đạo, chỉ đạo phong trào cách mạng trong tỉnh.

Để căn cứ tồn tại, nhân dân địa phương đã trở thành chỗ dựa đặc biệt.

Người dân che chở cán bộ, cung cấp lương thực, bảo vệ cơ sở, tham gia xây dựng căn cứ. Cán bộ, chiến sĩ cùng nhân dân trồng cây gây rừng, đào công sự, xây dựng hầm trú ẩn và tổ chức bảo vệ khu vực căn cứ.

Những cây tràm, cây gáo, cây trâm bầu được trồng xuống trong những năm chiến tranh. Qua thời gian, chúng lớn lên, tạo thành lớp cây xanh che chở cho căn cứ. Dưới những tán cây ấy là những căn hầm, công sự và nơi làm việc của cán bộ cách mạng.

Bởi vậy, Xẻo Quít không chỉ là một căn cứ quân sự. Đó còn là biểu tượng của “thế trận lòng dân” – nơi sự gắn bó giữa cán bộ, chiến sĩ và nhân dân tạo thành sức mạnh để tồn tại giữa vòng vây.

Những con đường bí mật giữa rừng tràm

Nếu hôm nay chúng ta bước trên những lối đi trong Khu di tích Xẻo Quít, có thể cảm nhận được vẻ yên bình của vùng quê sông nước. Nhưng hơn nửa thế kỷ trước, những con đường này từng là đường công tác, đường liên lạc và đường bảo vệ căn cứ.

Ban ngày, rừng tràm dường như im lặng.

Nhưng khi màn đêm buông xuống, những hoạt động bí mật lại bắt đầu.

Các lực lượng bảo vệ căn cứ tổ chức tuần tra, chiến đấu chống những cuộc càn quét. Du kích địa phương luồn sâu vào vùng địch để bảo vệ cơ sở và hỗ trợ nhân dân phá thế kìm kẹp. Các đơn vị bảo vệ Tỉnh ủy cùng lực lượng địa phương chiến đấu tại những khu vực như kinh Hội đồng Tường, rạch Bà Lương và rạch Xẻo Quít.

Những con rạch hôm nay có thể chỉ còn gợi cảm giác thanh bình. Nhưng trong ký ức chiến tranh, đó từng là những tuyến đường mà cán bộ, chiến sĩ phải vượt qua trong đêm, trong mưa, giữa sự kiểm soát gắt gao của đối phương.

Mỗi chuyến đi là một lần đối mặt với hiểm nguy.

Mỗi lần trở về căn cứ an toàn là thêm một lần giữ được mạch liên lạc của cách mạng.

Từ một căn cứ nhỏ đến những quyết định lớn

Xẻo Quít không chỉ là nơi trú ẩn.

Đây là nơi Tỉnh ủy Kiến Phong tổ chức các cuộc họp, ban hành chủ trương và chỉ đạo phong trào cách mạng trong toàn tỉnh. Chính vì bám sát chiến trường, Tỉnh ủy có điều kiện nắm tình hình địa phương và kịp thời lãnh đạo quân dân Kiến Phong đấu tranh.

Giữa rừng tràm, những căn nhà lá đơn sơ đã trở thành nơi diễn ra những cuộc họp có ý nghĩa quan trọng đối với cuộc kháng chiến.

Không có những phòng họp rộng lớn.

Không có bàn ghế đầy đủ.

Không có điều kiện làm việc như ngày hôm nay.

Chỉ có những chiếc bàn đơn sơ, máy đánh chữ, điện đài, tài liệu và những cán bộ luôn trong tư thế sẵn sàng rời vị trí khi có nguy hiểm.

Nhưng chính từ nơi tưởng như nhỏ bé ấy, nhiều chủ trương quan trọng đã được triển khai đến các địa phương.

Đó chính là điều khiến Xẻo Quít trở thành một địa danh đặc biệt trên “bản đồ ký ức” Đồng Tháp: một căn cứ nằm giữa vòng vây nhưng không bị khuất phục; một nơi gian khổ nhưng vẫn duy trì sự lãnh đạo; một vùng đất bị bom đạn cày xới nhưng vẫn giữ được sức sống của cách mạng.

Ký ức không chỉ nằm trong những hố bom

Chiến tranh đi qua để lại những dấu tích không dễ phai mờ.

Đó là những công sự hình chữ A, những căn hầm tránh bom, những nơi làm việc của cán bộ Tỉnh ủy và những tuyến đường bí mật giữa rừng tràm.

Nhưng ký ức về Xẻo Quít không chỉ là ký ức về bom đạn.

Đó còn là ký ức về những người dân Đồng Tháp đã âm thầm góp sức cho cách mạng; về những cán bộ, chiến sĩ chấp nhận sống trong điều kiện thiếu thốn, hiểm nguy; về những người ngày đêm bảo vệ căn cứ mà không biết ngày nào chiến tranh sẽ kết thúc.

Đó là ký ức về một thời mà sự sống và cái chết có thể cách nhau chỉ bởi một khoảng đất, một dòng kênh, một bụi tràm.

Và trên tất cả, đó là ký ức về lòng tin.

Lòng tin của nhân dân đối với cách mạng.

Lòng tin của cán bộ, chiến sĩ vào nhân dân.

Lòng tin rằng dù chiến tranh có khốc liệt đến đâu, ngày hòa bình rồi sẽ đến.

Ngày toàn thắng

Năm 1975, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đi đến thắng lợi.

Sau 15 năm tồn tại và hoạt động trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt, căn cứ Xẻo Quít đã hoàn thành vai trò lịch sử của mình. Từ một vùng rừng tràm, lau sậy giữa Đồng Tháp Mười, nơi đây trở thành một chứng tích quan trọng của cuộc kháng chiến trên quê hương Đồng Tháp.

Ngày nay, những gì còn lại ở Xẻo Quít không chỉ là những căn hầm hay công sự.

Đó là một lời nhắc nhở.

Nhắc rằng hòa bình hôm nay không tự nhiên mà có.

Nhắc rằng phía sau những cánh đồng lúa xanh, những con đường rộng mở và những mái nhà bình yên của Đồng Tháp là một quá khứ được đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt và sự hy sinh của biết bao thế hệ.

Ngày 9 tháng 4 năm 1992, Căn cứ kháng chiến của Tỉnh ủy Kiến Phong – Xẻo Quít được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia.

Điểm cuối của “bản đồ ký ức”

Nếu vẽ một “bản đồ ký ức” về Đồng Tháp trong chiến tranh, Xẻo Quít chỉ là một trong những địa danh cần được ghi nhớ.

Ở phía Đồng Tháp Mười có Gò Tháp – vùng đất từng gắn với các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm và là căn cứ của Xứ ủy Nam Bộ, Ủy ban Hành chính – Kháng chiến Nam Bộ, Khu ủy Khu 8 trong những năm 1946–1948.

Ở vùng biên giới Hồng Ngự, những tuyến giao liên, vận chuyển vũ khí qua vùng bưng biền Đồng Tháp Mười cũng từng được duy trì cho đến ngày toàn thắng.

Và ở Xẻo Quít, giữa rừng tràm, những cán bộ, chiến sĩ và nhân dân Kiến Phong đã giữ vững một căn cứ quan trọng trong suốt những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Bây giờ, đứng giữa Xẻo Quít, nghe tiếng gió đi qua những hàng tràm, có lẽ điều khiến người ta xúc động nhất không phải là chiến tranh đã từng dữ dội như thế nào.

Mà là con người đã kiên cường như thế nào để đi qua chiến tranh.

Những con rạch vẫn còn đó.

Những hàng tràm vẫn xanh.

Những căn hầm vẫn nằm dưới mặt đất.

Nhưng những người từng sống, chiến đấu và hy sinh ở nơi này thì nhiều người đã không còn.

Vì thế, mỗi bước chân hôm nay đi qua Xẻo Quít cũng giống như đang đi trên một phần của lịch sử.

Và mỗi câu chuyện được kể lại chính là một cách giữ cho ký ức ấy không mất đi.

Xẻo Quít hôm nay là một khu di tích. Nhưng trong “bản đồ ký ức” của Đồng Tháp, Xẻo Quít còn là biểu tượng của lòng dân, của ý chí bám đất, bám dân và của một thế hệ đã sống, chiến đấu cho đến ngày đất nước hòa bình.