CĂN GÁC SỐ 4 LÝ NAM ĐẾ VÀ NƠI KHỞI NGUỒN ĐỔI MỚI
Nếu ai đã từng yêu mến văn chương của Nguyễn Minh Châu, chắc hẳn sẽ không thể không biết đến căn gác nhỏ nằm sâu trong ngôi nhà số 4 Lý Nam Đế, Hà Nội – trụ sở của Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Đây không chỉ là nơi làm việc, nơi sinh hoạt hằng ngày của một nhà văn mang quân hàm Đại tá, mà nó đã đi vào lịch sử văn học nước nhà như một "thánh đường" nghệ thuật, nơi chứng kiến những bước chuyển mình âm thầm nhưng vô cùng mạnh mẽ, quyết liệt của tư duy đổi mới văn học Việt Nam trong những năm đầu thập niên 1980, giai đoạn đất nước vừa bước qua chiến tranh với muôn vàn khó khăn thử thách.
Căn phòng của Nguyễn Minh Châu vô cùng chật hẹp, đơn sơ và tuềnh toàng đến mức kinh ngạc, chẳng có bất kỳ một vật dụng nào quý giá ngoài một chiếc bàn gỗ cũ kỹ mọt mối, một vài giá sách đóng bằng gỗ tạp chất đầy những bản thảo, sách nghiên cứu và một chiếc giường cá nhân hẹp. Tại không gian tột cùng thanh bạch ấy, người ta thường thấy nhà văn ngồi lặng lẽ suốt nhiều đêm ròng, quấn chiếc chăn dạ mỏng quanh người để chống chọi với cái lạnh của mùa đông Hà Nội, miệt mài viết đi sửa lại từng trang viết dưới ánh đèn bàn tù mù. Ông viết với một tinh thần lao động nghệ thuật khổ hạnh, một sự khắt khe, nghiêm túc đến mức tàn nhẫn với chính bản thân mình, bởi ông luôn cảm thấy day dứt, xấu hổ nếu trang văn của mình còn hời hợt, chưa phản ánh đúng bản chất nhọc nhằn của đời sống nhân dân hằng ngày.
Chính tại căn gác số 4 Lý Nam Đế này, Nguyễn Minh Châu đã dũng cảm viết nên bài luận chiến văn học chấn động dư luận mang tên "Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn học minh họa". Bài viết thẳng thắn, sắc bén ấy giống như một quả bom tư tưởng, vạch rõ những hạn chế của lối viết xuôi chiều, né tránh sự thật và yêu cầu người cầm bút phải dũng cảm nhìn thẳng vào những bi kịch, những góc khuất đạo đức của con người thời hậu chiến. Căn gác nhỏ của ông trở thành điểm hẹn văn hóa, nơi lui tới hằng đêm của nhiều nhà văn, nhà thơ trẻ yêu tiến bộ đến để tranh luận, tìm kiếm con đường mới cho nghệ thuật. Nguyễn Minh Châu đã biến không gian sống thanh bạch của mình thành nơi phát đi những thông điệp đổi mới mạnh mẽ nhất, chứng minh bản lĩnh kiên cường của một người lính không bao giờ chịu dừng chân trên con đường đi tìm sự thật nghệ thuật.
