Căn hầm bí mật dưới chân Dinh Độc Lập – câu chuyện về vợ chồng ông Năm Lai

LỜI MỞ ĐẦU

Giữa nhịp sống hối hả của Thành phố Hồ Chí Minh hôm nay, có những con hẻm nhỏ mà mỗi ngày hàng nghìn người đi qua, ít ai ngờ rằng phía sau một căn nhà bình dị lại là cả một trang sử hào hùng. Căn nhà số 287/70 đường Nguyễn Đình Chiểu (nay thuộc phường Bàn Cờ) là một nơi như thế: dưới nền nhà từng có một căn hầm bí mật cất giấu hơn hai tấn vũ khí, chuẩn bị cho trận đánh vào Dinh Độc Lập trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Nhắc đến thời hoa lửa, chúng ta thường nghĩ đến tiếng súng, đến những trận đánh vang danh. Nhưng phía sau mỗi chiến công là biết bao con người lặng lẽ chuẩn bị, chấp nhận hiểm nguy mà không mong được nhắc tên. Tôi chọn kể câu chuyện về vợ chồng ông Trần Văn Lai (bí danh Năm Lai) và bà Đặng Thị Thiệp – những người anh hùng thầm lặng của Biệt động Sài Gòn – để cùng nhìn lại một cách sống, một cách yêu nước rất đáng để tuổi trẻ hôm nay học tập.

I. BỐI CẢNH: ĐÊM GIAO THỪA CỦA MỘT THỜI KHẮC LỊCH SỬ

Đầu năm 1968, quân và dân miền Nam đồng loạt mở cuộc Tổng tiến công và nổi dậy vào nhiều đô thị, trong đó có Sài Gòn – nơi đặt các cơ quan đầu não của chính quyền đối phương. Để những mũi tấn công của lực lượng Biệt động Sài Gòn nổ ra đúng giờ, đúng mục tiêu, cần có một mạng lưới cơ sở bí mật ngay giữa lòng đô thị: những gia đình che chở cán bộ, chiến sĩ và những căn hầm giấu vũ khí ở sát các mục tiêu. Theo các tài liệu lịch sử, mỗi mục tiêu tấn công đều được bố trí từ một đến ba hầm chứa vũ khí. Đó là công việc đòi hỏi vừa mưu trí vừa gan dạ. Chỉ cần một sơ suất nhỏ, cả cơ sở và những người tham gia đều có thể phải trả giá bằng tính mạng.

II. CĂN NHÀ GẦN DINH ĐỘC LẬP VÀ GẦN MỘT NĂM ĐÀO HẦM TRONG ĐÊM

Ông Trần Văn Lai được cấp trên giao nhiệm vụ mua nhà gần Dinh Độc Lập để làm nơi cất giấu vũ khí. Ông đã mua ba căn nhà liền kề trong khu vực. Năm 1965, ông chở người vợ trẻ – bà Đặng Thị Thiệp – đến xem nhà; khi ấy, vùng này còn thưa vắng, đường đất, nhà cửa lụp xụp, chưa sầm uất như bây giờ.

Từ năm 1966 đến 1967, hai vợ chồng bắt tay vào đào hầm. Họ làm việc vào ban đêm để tránh tai mắt của kẻ thù. Bà Thiệp kể lại rằng lúc ấy mình mới ngoài hai mươi tuổi, sức khỏe còn dẻo dai nên leo lên leo xuống khiêng đất, đá giúp chồng, mất gần một năm mới hoàn thành. Một thanh niên và một cô gái trẻ, giữa lòng thành phố do đối phương kiểm soát, ngày ngày sống như một gia đình bình thường, đêm đến lại lặng lẽ đào từng mét đất cho một nhiệm vụ mà cả hai hiểu rõ là sinh tử. Căn hầm hoàn thành có chiều dài khoảng 8 mét, rộng 2 mét, sâu 2,5 mét – được xem là căn hầm lớn nhất và chứa nhiều vũ khí nhất của Biệt động Sài Gòn thời bấy giờ.

III. VỎ BỌC HOÀN HẢO VÀ NHỮNG CHUYẾN XE MẠO HIỂM

Đào được hầm mới là một nửa chặng đường; đưa vũ khí vào nội đô còn khó hơn nhiều vì các chốt kiểm soát của đối phương rất gắt gao. Ông Năm Lai đã sử dụng chính vỏ bọc của mình: một nhà thầu khoán làm việc trong Dinh Độc Lập, thường xuyên ra vào ngoại thành nên xe chở hàng của ông ít bị nghi ngờ. Từ cuối năm 1967, bằng chiếc xe ô tô hiệu Citroen, ông âm thầm chở tổng cộng hơn hai tấn vũ khí – lựu đạn, thuốc nổ, súng AK, súng B40 – về cất giấu dưới hầm qua ba chuyến. Có lần, khi hai cảnh sát đối phương đi tuần và tiến lại gần căn nhà giữa lúc các chiến sĩ đang ở dưới hầm, ông Năm Lai nhanh trí khoác chiếc áo sĩ quan cảnh sát bước ra trước cửa để đánh lạc hướng. Nhờ sự bình tĩnh và mưu trí ấy, bí mật của căn nhà vẫn được giữ kín.

IV. CHIỀU CUỐI NĂM TRONG LÒNG HẦM

Những ngày giáp Tết Mậu Thân, các chiến sĩ Đội 5 Biệt động Sài Gòn lần lượt tập kết về căn nhà của ông Năm Lai bằng nhiều đường khác nhau, dùng giấy tờ giả để vượt qua các trạm gác. Nắp hầm được mở ra, các chiến sĩ xuống hầm kiểm tra, lau chùi vũ khí, lắp kíp nổ. Trên mặt đất, gia đình lặng lẽ đưa xuống bánh tét, dưa hấu để anh em dùng tạm trong những giờ chờ đợi – một chút hương vị Tết giữa lòng hầm đầy súng đạn.

Bà Vũ Minh Nghĩa (Chín Nghĩa) – nữ chiến sĩ duy nhất trực tiếp tham gia đánh vào Dinh Độc Lập, quê ở Củ Chi, từng đào địa đạo – kể rằng khi được mở nắp hầm cho xem, bà vô cùng ngỡ ngàng và khâm phục. Chính bà hiểu hơn ai hết đào hầm vất vả và nguy hiểm đến mức nào, huống chi ngay giữa lòng đối phương. Theo lời bà, vợ chồng ông Năm Lai đã đặt cả tính mạng của mình và gia đình vào một nhiệm vụ như thế. Trước giờ xuất phát, những người lính hiểu rằng trận đánh mình sắp bước vào là “thập tử nhất sinh”, khả năng trở về rất mong manh, nhưng không ai lùi bước. Trận đánh diễn ra ác liệt, nhiều chiến sĩ đã hy sinh và bị thương. Căn nhà sau đó rơi vào tay đối phương, nhưng căn hầm vẫn mãi là một bí mật mà chúng không hề phát hiện.

V. TRỞ VỀ SAU NGÀY ĐẤT NƯỚC THỐNG NHẤT

Sau ngày giải phóng, ông Trần Văn Lai và gia đình chuộc lại căn nhà, phục dựng, đồng thời bỏ nhiều công sức tìm kiếm, sưu tầm hiện vật và tư liệu về Biệt động Sài Gòn để trưng bày. Mỗi hiện vật là một câu chuyện sống động. Năm 1988, nơi đây được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia với tên gọi “Hầm chứa vũ khí của Biệt động Sài Gòn tấn công Dinh Độc Lập Tết Mậu Thân năm 1968”. Ông Trần Văn Lai qua đời năm 2002. Đến năm 2015, Đảng và Nhà nước truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân – sự ghi nhận muộn màng nhưng xứng đáng cho một người đã sống và chiến đấu thầm lặng vì độc lập của dân tộc. Ngày nay, căn nhà trong hẻm nhỏ ấy là một “địa chỉ đỏ”, đón hàng nghìn lượt người dân, du khách và các bạn trẻ đến tìm hiểu lịch sử.

VI. HOA LỬA KHÔNG Ở ĐÂU XA – MẬU THÂN 1968 TRÊN ĐẤT BÌNH TÂN

Thời hoa lửa không chỉ diễn ra ở những địa danh nổi tiếng giữa trung tâm thành phố; nó còn hiện diện ngay trên chính mảnh đất chúng ta đang sống. Đình Bình Trị Đông (đường Lê Đình Cẩn, thuộc địa bàn Bình Tân) không chỉ là ngôi đình cổ linh thiêng mà còn là nơi từng cất giấu vũ khí, che giấu chiến sĩ cách mạng trong kháng chiến chống Mỹ. Trong Tết Mậu Thân 1968, nhiều chiến sĩ đã anh dũng hy sinh tại đây. Ngày nay, sân đình có Đài Liệt sĩ ghi danh các anh hùng cách mạng và hằng năm nhân dân địa phương đều tổ chức lễ tưởng niệm. Năm 2020, đình được Ủy ban nhân dân Thành phố xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật. Ở phường Tân Tạo, Nhà bia ghi danh liệt sĩ cũng là nơi lãnh đạo địa phương và nhân dân dâng hương, dâng hoa vào mỗi dịp lễ, Tết. Những địa chỉ ấy nhắc chúng ta rằng: hòa bình hôm nay được đổi bằng máu xương của biết bao người, trong đó có những người con của chính vùng đất Bình Tân.

VII. BÀI HỌC VÀ HÀNH ĐỘNG CỦA TUỔI TRẺ HÔM NAY

Câu chuyện của vợ chồng ông Năm Lai để lại cho chúng tôi nhiều suy nghĩ. Đó là bài học về lòng dũng cảm không ồn ào: người anh hùng không nhất thiết phải cầm súng ngoài mặt trận, có thể là người lặng lẽ đào từng mét đất trong đêm. Đó là bài học về trách nhiệm và sự tín nhiệm: khi được giao việc, họ làm bằng cả tính mạng, không một lần chùn bước. Và đó cũng là bài học về sự đồng lòng, bởi chiến công lớn bao giờ cũng được làm nên từ nhiều bàn tay – người chiến sĩ, người giao liên, người vợ, người con trong gia đình. Tuổi trẻ hôm nay không còn phải đối mặt với bom đạn, nhưng vẫn có những “trận đánh” của riêng mình: trận đánh với sự lười biếng, thờ ơ, với những cám dỗ và thông tin sai lệch, với khó khăn trong học tập, lao động và xây dựng quê hương.

Mỗi người trẻ làm tốt phần việc của mình – dù nhỏ, dù thầm lặng – chính là đang tiếp nối tinh thần của những người đi trước. Với vai trò là Đoàn viên của Chi đoàn Trường TH Trần Cao Vân tôi luôn tâm niệm lòng biết ơn phải đi cùng hành động. Chi đoàn chúng tôi đã và đang thực hiện những việc làm thiết thực như: tổ chức thắp nến tri ân, dâng hương tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ; treo cờ Tổ quốc và xây dựng tuyến đường cờ vào các ngày lễ, Tết; ra quân xóa quảng cáo rao vặt, dọn dẹp để giữ khu phố xanh – sạch – đẹp.

KẾT LUẬN

Căn hầm dưới chân Dinh Độc Lập ngày ấy đã lặng lẽ giữ trọn một bí mật, để rồi góp phần làm nên một mùa xuân lịch sử. Phía trên căn hầm là những con người rất bình thường, nhưng chính sự bình thường ấy đã làm nên điều phi thường: yêu nước bằng hành động, hy sinh bằng sự thầm lặng. Là đoàn viên, thanh niên của thời bình, chúng tôi xin hứa sẽ không ngừng học tập, rèn luyện, sống có trách nhiệm và biết sẻ chia; giữ gìn, tiếp nối và lan tỏa những giá trị mà các thế hệ đi trước đã dùng cả tuổi thanh xuân và xương máu để gìn giữ, để mỗi ngày Tổ quốc thêm giàu đẹp, văn minh.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Thông tấn xã Việt Nam – “Hầm chứa vũ khí của Biệt động Sài Gòn: Dấu ấn của chiến tích kiên cường và quả cảm” (25/04/2025): chinhsachcuocsong.vnanet.vn

[2] Báo Thanh Niên – “Cựu biệt động Sài Gòn kể trận tấn công Dinh Độc Lập Xuân Mậu Thân 1968”: thanhnien.vn

[3] Báo Tiền Phong – “Người lính Biệt động Sài Gòn kể phút sinh tử đánh Dinh Độc Lập Tết Mậu Thân 1968”: tienphong.vn

[4] Cổng thông tin phường Bình Trị Đông A – “Đình Bình Trị Đông được công nhận di tích văn hóa”: phuongbinhtridonga.gov.vn