CĂN NHÀ CẠNH VIỆN ĐÔ SÁT
Gấp lại trang sách đang học, ông Sắc phải trả lời ngay câu hỏi của người con trai nhỏ. Ông nói:
- Phải rồi, bốn tháng mà thay đổi những ba ông vua là chuyện chẳng lành1. Triều Nguyễn chưa bao giờ đổ nát đến thế.
Ông Sắc cứ phải trả lời không biết bao nhiêu câu hỏi do cậu Cung đặt ra. Mới ngày nào cậu theo các bạn đi xem vua. Trong đám người háo hức chen lấn ở cửa Ngọ Môn, tuy đã có chú Lần làm thợ cưa ở cùng xóm bế cao lên, cậu chỉ nhìn thấy được vành khăn vàng của vua. Về nhà, cậu hỏi mẹ:
- Sao vua không đội mũ dát ngọc cho đẹp mà lại chít khăn vải vàng hả mẹ?
- Đã là vua thì cái gì chẳng có, nhưng vua chỉ chít khăn vàng, đó là lệ của triều đình con ạ!
- Thế ngoài vua, có ai được chít khăn vàng nữa không? ___________
1. Do câu nói thuở bấy giờ: “Tứ nguyệt tam vương, triệu bất thường”.
- Ở đâu chứ giữa đất đế đô này mà làm thế là phạm thượng, bị chém đầu.
Lại đến lượt cậu Cung ngạc nhiên:
- Thế sao lại có những chú lính lấy vải vàng quấn dưới cổ chân?
Sợ câu hỏi lạ kỳ ấy lọt ra ngoài, bà mẹ vội ôm con vào lòng bảo:
- Con ơi, đừng nói thế...
Bà vừa sung sướng, vừa lo âu.
Đêm nay cũng thế. Trả lời câu hỏi này, ông Sắc phải hạ thấp giọng, mặc dầu nơi đây đã thật khuất vắng.
Căn nhà của ông nằm phía sau Viện Đô sát. Nguyên đó là một căn nhà kho cũ của lính. Một nơi ở chật hẹp tối tăm mà ông Sắc đã phải mất không biết bao nhiêu công sức mới tạo ra. Ánh đèn dầu ban đêm khó mà rọi qua khỏi những bức tường thô nặng, nhưng ông vẫn sợ tai vách mạch dừng. Bà Loan cũng phải nhè nhẹ tay thoi để lắng nghe. Giọng người cha đắn đo, trầm trầm:
- “Bốn tháng ba vua...”, thật người ở ngôi quá ngắn không bù lại kẻ trị vì quá lâu như Tự Đức. Ông ta là Hồng Nhậm. Nhậm giành ngôi của anh là Hồng Bảo. Bảo bất bình nổi lên chống đối, Nhậm giết đi. Thế là “Từ ngày Tự Đức lên ngôi, loạn bốn phương trời nghiêng ngả núi sông”. Vì cái triều đình của ông ta mà nước nhà mất vào tay lũ Tây dương. Buổi tống táng ông ta cũng là buổi giặc tràn lên cướp kinh đô.
Ông Sắc ngừng lại nhấp một ngụm nước nóng và tiếp:
- Sau buổi tống táng muộn màng ấy, việc phế kẻ này, lập người khác bày ra như trò trẻ con. Một triều đình như thế thì có đủ sức chống chọi với ai và làm được cái gì? Duy chỉ có vua Hàm Nghi...
Nói đến đó, người cha lại đặt tay lên trán như nhớ về một thời nào khác hẳn làm cho bà mẹ và các con càng sốt ruột đợi chờ. Tiếng người cha vẫn chậm rãi:
- Vua nước Nam bây giờ là tay sai của giặc. Không làm được chức phận đó, vua sẽ bị phế truất hoặc bị đi đày. Nước đã mất thì vua cũng chỉ là thân trâu ngựa mà thôi.
Đêm đã khuya. Bà Loan bảo hai cậu: “Thôi ngủ đi các con!”. Vâng lời mẹ, nhưng cậu Cung thấy khó ngủ quá. Từ mặt nước sông Hương dịu mát đưa đến căn phòng nhỏ bé của cậu một điệu mái nhì da diết, bồi hồi:
Đò từ Đông Ba, đò qua Đập Đá Đò về Vĩ Dạ, thẳng ngã ba Sềnh.
Lờ đờ bóng ngả trăng chênh Tiếng hò xa vọng, nặng tình nước non.
Tuy cảnh nhà bận bịu, bà Loan vẫn cố sắp xếp công việc để cậu Cung có được những giờ vui chơi thoải mái với bạn bè.
Từ một làng nhỏ ở miền Đông Nam Bộ, bà Huệ Minh, người sống cùng thời với cậu Cung ở Huế, kể lại: - Nhà mệ ở trong thành nội. Mệ hơn cậu Cung vài tuổi. Mệ và các bạn thường rủ cậu đi chơi ở ngoài kinh thành. Nơi các mệ hay đến là Phu Văn Lâu. Cuộc vui nào mà không có cậu là thường dễ chán. Vì cậu hay nhường bạn, không nói tục và không hề cau có. Lý thú nhất là việc cậu giỏi bày ra những trò chơi mới, thu hút mọi người vào cuộc. Phải nói, tuy ít tuổi hơn nhiều bạn nhưng cậu Cung thông minh và hóm hỉnh hơn cả. Nơi Phu Văn Lâu, cậu thích ngồi ở bậc đá thứ nhất. Khi có người bảo cậu ngồi lên phía trước, cậu mỉm cười lắc đầu.
Về sau vì những khó khăn của gia đình, cậu phải theo cha về Nghệ. Mệ nhớ là từ ngày vắng cậu, bọn trẻ trong thành nội thiếu hẳn một người bạn tốt mà không một ai có thể bù vào chỗ thiếu đó.
Nhưng việc đời đã xẩy ra không biết bao nhiêu chuyện làm thay trời đổi đất. Mệ không ngờ có ngày, cái ngai vàng của triều Nguyễn lại sụp đổ mà người dẫn lối đưa đường tạo nên sự đổi thay hợp với lòng người ấy lại chính là cậu bé Nguyễn Sinh Cung, một cậu bé đã từng đi bắt bướm trong vườn Thượng uyển và đào dế gáy dưới chân Hoàng thành.
Sau những buổi vui chơi trở về, bao giờ cậu Cung cũng được người mẹ phúc hậu của mình chào đón. Nhưng những ngày cậu Cung được sống với mẹ thật quá ngắn ngủi.
Khoa thi Hương Canh Tý1 sắp mở, đem đến cho gia đình cậu Cung một tin không vui. Thân phụ của cậu phải đi làm sơ khảo2 ở trường Thanh.
Cảnh sống của gia đình cậu lúc đó tuy thiếu thốn, nhưng cũng yên ổn. Ông Sắc ngoài khoản phụ cấp của trường Quốc Tử Giám còn kèm thêm một vài học trò để có tiền dầu, tiền giấy. Tuy thế, mọi chi phí vẫn trông vào tiền công dệt lụa của bà Loan là chính. Cuộc sống vật chất như vậy là đắp đổi, thiếu thốn nhưng đời sống tinh thần thì khá phong phú. Lời đọc sách, tiếng ngâm thơ sang sảng đạo nghĩa của cha, giọng kể chuyện nhẹ nhàng thấm sâu của mẹ và cuộc sống lao động đấu tranh cần mẫn, quật cường ở đất đế đô, tất cả đang được gạn lọc để nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ. Gần 5 năm sau khi vào Kinh, mẹ đã sinh thêm một em trai. Cảnh sống tuy có túng bấn nhưng càng vui vẻ.
Bấy giờ, trước chuyện ông Sắc phải đi xa, gia đình cũng bàn bạc nhiều về đường hơn lẽ thiệt. Ông Sắc nói:
- Tôi đi một mình không sao, nhà sức yếu, bé Xin còn thơ yếu, phải để hai anh nó cùng ở nhà để trông nom em và đỡ đần mẹ. Bà Loan đáp lời chồng: ___________
1. Canh Tý là năm 1900.
2. Sơ khảo: chấm thi Hương đợt đầu, đợt sau gọi là phúc khảo.
- Ở đây thế mà quen rồi. Mình đi xa lạ nước lạ non, phải để anh nó đi cùng, phòng khi sớm hôm có chuyện bất thường.
Hai bên cứ nhường nhịn nhau mãi nhưng rồi ông cũng làm theo ý bà.
Ông Sắc phải ở lại ngoài Thanh quá lâu vì công việc của kỳ thi kéo dài. Ở Huế, bà Loan ốm nặng và bệnh tình cứ ngày một nguy kịch. Mắt cậu Cung đã cứng đờ và đỏ mọng. Đêm ấy, khi đã khuya lắm, chú Lần lấy làm hốt hoảng, kiên quyết bảo: “Cháu phải ngủ đi một tý không rồi cũng ốm luôn thì khốn!”. Cậu Cung vẫn chưa chịu nghe. Các má, các cô bác bên láng giềng phải nói thêm mãi cậu mới chịu lên phản nằm ôm lấy em. Nhưng cậu không thể yên giấc.
Cậu phải nấc lên đau đớn đến cùng cực. Người mẹ đã trút hơi thở cuối cùng sau khi mải đau đáu nhìn con và như gửi vào cái nhìn không bao giờ có lại ấy nữa tất cả hy vọng của đời mình!
Nhìn dải khăn đại tang trên mái tóc xanh của một cậu bé lên mười, lòng ai cũng đau như cắt.
Từ đó, ngày ngày cậu phải bế em đến các gia đình quen biết còn nuôi con nhỏ để xin sữa cho em bú.
Đêm đến, các cô, các bác, những người đã chu tất đưa bà mẹ trẻ đến nơi yên nghỉ cuối cùng bây giờ lại thay nhau đến săn sóc gia đình cậu Cung. Cậu cảm động tiếp nhận mối tình ruột thịt ấy. Cùng các cô, các má, đêm đêm cậu vẫn ít ngủ để canh giấc cho em.
