Càng Long - một trong những chiếc nôi cách mạng của tỉnh
Càng Long là một huyện của tỉnh Trà Vinh, nơi có liên tỉnh lộ 7 (nay là Quốc lộ 53) chạy ngang, nằm ở phía Bắc - Tây bắc của tỉnh, ở tả ngạn sông Cổ Chiên - một nhánh đổ ra biển của sông Cửu Long. Đây là vùng đất nằm giữa hai thị xã Vĩnh Long4 (ở Tây bắc) và thị xã Trà Vinh (ở Đông nam), là trục lộ giao thông bộ thuận tiện.
Với những điều kiện thuận lợi vốn có của mình, Càng Long là nơi thuận lợi cho những nhà hoạt động cách mạng lui tới hoạt động, xây dựng, hình thành tổ chức, phát triển phong trào. Cũng như đại bộ phận cư dân vùng châu thổ Đồng bằng sông Cửu Long, người dân Càng Long cũng là lớp người đi khai hoang, mở mang bờ cõi. Quá trình đó đòi hỏi con người phải cần cù, chăm chỉ để mở làng, lập ấp. Cần cù, đoàn kết trong lao động để chế ngự được thiên nhiên, tạo dựng cuộc sống mới.
Họ chí thú làm ăn nhưng cũng cương trực, sẵn sàng chống áp bức, bất công để xây dựng nên một vùng đất tươi đẹp như hôm nay. Đó là những cuộc nổi dậy chống lại sự áp bức của bọn địa chủ phong kiến. Khi có giặc ngoại xâm, họ đoàn kết gắn bó, kiên quyết chống kẻ thù chung, chống áp bức, thống trị. Điển hình là sau khi thực dân Pháp xâm lược, năm 1872, người dân nơi đây đã đoàn kết, phát huy lòng yêu nước, sự dũng cảm, sáng tạo đánh diệt Salicetty, Chánh Tham biện Vĩnh Long tại Cầu Vông.
Bên cạnh những phẩm chất đáng quý vốn có, Nhân dân Càng Long cũng tỏa sáng với truyền thống cách mạng. Ngay từ những ngày đầu thực dân Pháp in gót giày xâm lược lên mảnh đất này, Nhân dân nơi đây một lòng dũng cảm đứng lên chiến đấu bảo vệ quê hương, làng xóm.
Phong trào tuyên truyền, giáo dục ý thức cách mạng ở Càng Long đã hình thành từ khá sớm nhưng đặc biệt gây tiếng vang lớn từ khi Chi bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên được thành lập đầu tiên tại An Trường. Chi bộ đã ra sức tuyên truyền, giáo dục, vận động các tầng lớp nhân dân, chủ yếu là nông dân lao động ở An Trường, Tân An, Mỹ Cẩm, Bình Phú ra cả quận Càng Long để họ thấm thía về cuộc sống cực nhục của người dân dưới sự áp bức, bóc lột thậm tệ của bọn địa chủ, hướng dẫn họ con đường đấu tranh tự giải phóng. Ngoài ra, Chi bộ còn tuyên truyền chống sưu cao, thuế nặng do thực dân đặt ra. Chi bộ ngày càng lớn mạnh, việc tuyên truyền ngày càng rộng khắp. Nông dân nghe theo, tham gia Hội thanh niên, bảo vệ và giữ bí mật cho thanh niên cách mạng, che mắt cường hào, mật thám, bịt tai tài công, tay chân và tai mắt của địa chủ phản động. Đến đây, với thành phần nhân dân tuyệt đại đa số là nông dân tá điền, con cháu những nghĩa quân chống Pháp, những người không chịu khuất phục, đã ý thức rõ và thấm thía về tai họa áp bức, cưỡng đoạt, bóc lột của thực dân Pháp cùng bọn địa chủ cường hào, lại có một bộ phận thanh niên tiên tiến có tổ chức của mình tiếp thu được ánh sáng giải phóng. Từ đó làm cơ sở cho Càng Long trở thành mảnh đất tốt, dần dần hình thành là một trong những chiếc nôi cách mạng của tỉnh Trà Vinh.
Những năm cuối thế kỷ XIX, hoạt động chống Pháp của Nhân dân Càng Long ghi dấu bằng việc đồng bào tổ chức những toán dân dũng cảm kết hợp cùng các sĩ phu thành các đội nghĩa quân đánh giặc, giữ làng, theo phong trào kháng Pháp của Trương Công Định, Thủ Khoa Huân, Thiên Hộ Dương, hòa nhịp với các cuộc khởi nghĩa ở Bắc Kỳ, Trung Kỳ chống thực dân Pháp.
Mai Đăng Độ (con Mai Đăng An) vốn là Cai tổng Bình Khánh cùng em trai trao đổi với Đốc binh Lê Công Cẩn huy động dân hai tổng Bình Khánh Thượng, Bình Khánh Hạ tham gia nghĩa quân đánh địch tiến chiếm Bình Khánh. Khẩu hiệu được đưa ra là: “Phải đánh quân Tây. Để nó chiếm ta mất hết ruộng đất”. Hầu hết nông dân trai tráng An Trường, Tân An, Huyền Hội, Mỹ Cẩm, Bình Phú, Phương Thạnh tham gia nghĩa quân.
Đầu thế kỷ XX đến trước khi Đảng Cộng sản ra đời, dưới tác động của tình hình thế giới, sự đàn áp, bóc lột của thực dân Pháp ở Việt Nam đã tác động mạnh mẽ đến phong trào đấu tranh của Nhân dân tỉnh Trà Vinh và huyện Càng Long. Các phong trào yêu nước, cải cách của các nhà chí sĩ cách mạng thời gian này như cụ Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu, Tăng Bạt Hổ... được Nhân dân Càng Long hưởng ứng mạnh mẽ. Tuy nhiên, do còn nhiều hạn chế, các phong trào sớm bị đàn áp. Năm 1911, cộng đồng dân cư Kinh - Khmer - Hoa ở Càng Long, với nhiều thành phần đa dạng đã nhanh chóng tham gia phong trào Thiên địa hội. Phong trào này cổ vũ các hoạt động chống cường hào ác bá, tấn công các nhà giàu, lấy thóc lúa và của cải chia cho dân nghèo. Thời kỳ này, hòa nhịp với phong trào cả nước, Nhân dân Càng Long cũng biểu tình đòi thả nhà yêu nước Phan Bội Châu (1925), để tang cử người tham dự lễ tang cụ Phan Chu Trinh (1926), tổ chức lễ truy điệu nhà ái quốc Lương Văn Can tại chùa Phật quận Càng Long. Năm 1927, Chi bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên được thành lập đầu tiên tại An Trường do Đỗ Đình Thọ từ Kỳ bộ phái xuống tổ chức. Phong trào này thành công trong việc tuyên truyền, giáo dục ý thức cách mạng và gây tiếng vang lớn.
Lúc này, tình hình chung trong cả nước ta là phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân và các tầng lớp nhân dân càng phát triển mạnh mẽ đòi hỏi phải có tổ chức đảng chính trị lãnh đạo. Vì vậy, các tổ chức cộng sản lần lượt được thành lập. Tuy nhiên yêu cầu cấp bách lúc này là lập nên một chính đảng cộng sản duy nhất ở Việt Nam. Trên cơ sở hợp nhất ba tổ chức cộng sản (Đông Dương Cộng sản Đảng ở Bắc Kỳ, Đông Dương Cộng sản liên đoàn ở Trung Kỳ, An Nam Cộng sản Đảng ở Nam Kỳ), Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập vào ngày 03/2/1930. Sau đó, Xứ ủy Nam Kỳ được thành lập đồng thời với Xử ủy ở ba miền đất nước (Bắc, Trung, Nam). Ngay sau khi thành lập, Xứ ủy Nam kỳ đã cử đồng chí Ung Văn Khiêm (Ủy viên Xứ ủy) và đồng chí Dương Quang Đông đến Trà Vinh, xúc tiến việc thành lập các Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên trên địa bàn này. “Trong khi đồng chí Ung Văn Khiêm về đến Càng Long, chỉ đạo cho đồng chí Nguyễn Phát Đạt và các hội viên Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở An Trường chuẩn bị thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản, thì đồng chí Dương Quang Đông cũng từ Sài Gòn về, tiến hành tổ chức các Chi bộ Đảng Cộng sản ở địa bàn quận Cầu Ngang và tỉnh lỵ Trà Vinh. Trong mùa xuân năm 1930, có ba chi bộ được thành lập tại Trà Vinh là chi bộ An Trường, chi bộ tỉnh lỵ Trà Vinh và chi bộ Mỹ Long”.
Chi bộ An Trường lúc mới thành lập có 05 đồng chí: Mai Đăng Khóa, Lê Quang Lộc, Dương Háo Học, Đoàn Văn Quý, Nguyễn Phát Đạt, đồng chí Nguyễn Phát Đạt được phân công làm Bí thư chi bộ. Chi bộ An Trường ra đời, từ những hạt giống đầu tiên đó đã phát triển, tiến lên lớn mạnh về sau hình thành nên Đảng bộ Càng Long. “Đến mùa hè năm 1930, ở Trà Vinh đã có 9 chi bộ cộng sản (tăng gấp ba lần so với tháng Hai năm 1930). Sáu chi bộ cộng sản mới được thành lập là: Chi bộ Tân An - Huyền Hội (ghép hai xã), chi bộ Mỹ Cẩm, chi bộ Bình Phú, chi bộ Mỹ Hòa, chi bộ Phương Thạnh, chi bộ Cầu Xây”.
“Mùa thu năm 1930, Tỉnh ủy Trà Vinh được thành lập tại nhà số 09, đường Công Xi rượu nếp nay là đường Lê Lợi. Bí thư Ban Chấp hành Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Trà Vinh là đồng chí Vinh (tức Huỳnh Ngọc Trảng), đồng chí Nanh là Phó Bí thư, đồng chí Nguyễn Văn Lẹ, Ủy viên Thường vụ phụ trách huyện Càng Long, đồng chí Dương Quang Đông, Ủy viên Thường vụ phụ trách huyện Cầu Ngang, đồng chí Dương Háo Học, Tỉnh ủy viên”. Sau đó, Quận ủy Càng Long được thành lập gồm các đồng chí: Dương Háo Học, Nguyễn Kim Tiền, Nguyễn Văn Hai, Lê Quang Lộc, Nguyễn Thành Thi. Đồng chí Dương Háo Học, Tỉnh ủy viên làm Bí thư Quận ủy, đồngchí Nguyễn Kim Tiền làm Phó Bí thư Quận ủy. Đồng chí Nguyễn Phát Đạt được Đặc khu ủy Hậu Giang phân công làm cán bộ của Đặc khu ủy, theo dõi phong trào đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ của các chi bộ và thường xuyên báo cáo tình hình cho Đặc khu ủy kịp thời lãnh đạo chung.
Từ khi Đảng bộ tỉnh Trà Vinh được thành lập, dưới sự lãnh đạo của Đảng, các phong trào đấu tranh của nhân dân phát triển theo hướng đòi dân sinh dân chủ. Cuộc biểu tình đông đảo diễn ra ở Càng Long ngày 01/8/1930 là một điển hình. 12 giờ khuya ngày 31/7/1930, một lực lượng khổng lồ trên dưới 4.000 người nông dân Càng Long lần đầu tiên trong lịch sử kéo đến họp mít tinh, địa điểm tại sân banh Ấp 3, xã An Trường dưới biểu ngữ: Hoan nghênh Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời! Đoàn biểu tình chia làm hai cánh hùng dũng kéo đi, vừa đi vừa phất cờ đỏ búa liềm, giương cao các biểu ngữ, vừa hô vang khẩu hiệu. Đoàn biểu tình giải tán vào lúc 12 giờ trưa ngày 01/8/1930. Vụ việc xảy ra xô xát với binh lính do Chủ tỉnh Trà Vinh dẫn đầu, lực lượng biểu tình đã hy sinh 5 người, bị thương, bị bắt nhiều người. Nhưng nhìn chung, cuộc mít tinh và biểu tình ở Càng Long ngày 01/8/1930 là cuộc đấu tranh có quy mô lớn nhất ở Trà Vinh trong năm 1930 và nhiều năm sau, gây tiếng vang lớn trong toàn tỉnh, toàn Nam Kỳ và cả nước.
Tháng 4/1936, Mặt trận Bình dân Pháp mà Đảng Cộng sản Pháp làm nòng cốt, giành thắng lợi trong tổng tuyển cử, Chính phủ Mặt trận nhân dân lên cầm quyền. Tại các nước Đông Dương, Mặt trận nhân dân Phản đế Đông Dương được thành lập, kêu gọi thành lập Ủy ban hành động các cấp tiến tới một cuộc Đại hội đại biểu Nhân dân toàn Đông Dương.
Hưởng ứng lời kêu gọi đó, trong tỉnh Trà Vinh các Ủy ban hành động được thành lập khắp nơi. Ủy ban Hành động Càng Long được thành lập với các khẩu hiệu chống phát xít, chống chiến tranh, đòi tự do dân chủ, cải thiện đời sống cho nhân dân... Các hội ái hữu, các hội ngành nghề liên tiếp được tổ chức, vận động được đông đảo quần chúng nhân dân đấu tranh theo hướng có tổ chức cách mạng... Càng về sau, các cuộc đấu tranh cách mạng diễn ra càng sôi nổi, rộng khắp ở khắp các vùng của Càng Long. Các cuộc mít tinh có khi chuyển thành biểu tình với sự tham gia của hàng ngàn người với các khẩu hiệu, yêu sách nhằm đòi lại quyền lợi cho Nhân dân lao động. Trong cao trào Mặt trận dân chủ, do lợi dụng được thế hợp pháp, Đảng bộ Càng Long phát huy ảnh hưởng sâu rộng. Đảng bộ phát triển rất mạnh trong thanh niên yêu nước, trong nông dân và thợ thủ công. Nhân dân Càng Long bị hai tầng áp bức bóc lột tàn nhẫn là mảnh đất tốt để Đảng bộ non trẻ lớn mạnh nhanh chóng. Dù bị khủng bố, đàn áp, bắt bớ, Đảng bộ Càng Long vẫn tồn tại, bám sát Nhân dân, lãnh đạo quần chúng liên tục đấu tranh chống đế quốc và địa chủ phản động, giữ vững phong trào.
Từ những phong trào cách mạng đó, Đảng bộ Càng Long cùng với các Đảng bộ khác trong tỉnh đã góp công, góp sức qua từng giai đoạn, đóng góp nhiều đồng chí có đức, có tài xây dựng và phát triển Đảng bộ tỉnh Trà Vinh không ngừng lớn mạnh. Càng Long xứng đáng là một trong những chiếc nôi cách mạng của tỉnh Trà Vinh.
