Căng Nghĩa Lộ - Dấu son giữa miền Mường Lò - 2C3VCVB

Có những nơi lịch sử không nằm yên trên những trang sách. Lịch sử ở đó hiện diện trong từng mái bia, từng khoảng đất, từng dấu tích còn lại của một thời đã xa; hiện diện trong những nén hương được thắp lên để tưởng nhớ những người đã khuất; và hiện diện trong chính cuộc sống bình yên mà thế hệ hôm nay đang được hưởng. Đó là sự bình yên được đánh đổi bẳng tuổi trẻ, bằng mồ hôi, nước mắt và cả sự hy sinh của biết bao thế hệ đi trước.

Với tôi, Căng Nghĩa Lộ là một nơi như thế.

Ngày nay, Căng Nghĩa Lộ thuộc phường Nghĩa Lộ, tỉnh Lào Cai, nằm giữa vùng đất Mường Lò. Trước khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, nơi đây thuộc thị xã Nghĩa Lộ, tỉnh Yên Bái. Khu di tích lịch sử - văn hóa Căng và Đồn Nghĩa Lộ được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia ngày 27/9/1996, gắn với những dấu mốc quan trọng của phong trào cách mạng và cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc trên vùng đất Nghĩa Lộ, Yên Bái.

Nhưng nếu chỉ gọi Căng Nghĩa Lộ là một di tích lịch sử thì có lẽ vẫn chưa đủ. Bởi phía sau những dấu tích của một nhà tù năm xưa là câu chuyện về những người đã sống, chiến đấu và hy sinh trong những ngày tháng khốc liệt của lịch sử. Đó là những con người từng có gia đình, quê hương, những ước mơ rất đỗi bình thường, nhưng đã lựa chọn dấn thân vào con đường cách mạng. Và cũng chính tại nơi này, một cuộc bạo động của những người tù chính trị vào ngày 17/3/1996 đã trở thành một dấu mốc không thể quên trong lịch sử cách mạng của Nghĩa Lộ.

Vào mùa hè năm 1944, thực dân Pháp cho xây dựng Căng Nghĩa Lộ nhằm giam giữ những người yêu nước và tù chính trị. Đến tháng 1/1945, công trình hoàn thành với hệ thống nhà giam, hào sâu, hàng rào và các chòi canh được bảo vệ nghiêm ngặt. Tháng 2/1945, gần 100 tù chính trị từ Căng Bá Vân ở Thái Nguyên được chuyển về đây.

Nhưng những bức tường nhà giam không thể khuất phục được ý chí của những người tù chính trị. Tại Căng, Chi bộ Cộng sản và Ủy ban nhà tù được thành lập; báo "Đường Nghĩa" cũng ra đời để tuyên truyền, vận động cách mạng. Trong hoàn cảnh bị giam cầm, họ vẫn giữ vững tinh thần đấu tranh và tìm cách liên hệ với phong trào cách mạng bên ngoài.

Ngày 9/3/1945, Nhật đảo chính Pháp ở Đông Dương. Trước tình hình đó, các chiến sĩ tại Căng Nghĩa Lộ chuẩn bị kế hoạch phá Căng, tự giải thoát và trở về với nhân dân. Tuy nhiên, những diễn biến bất ngờ đã khiến kế hoạch phải thực hiện sớm hơn dự kiến.

Chiều 17/3/1945, cuộc xung đột giữ những người tù chính trị và lực lượng cai quản Căng xảy ra. Các chiến sĩ đứng lên chống lại sự đàn áp, tạo nên cuộc bạo động ngay trong nhà tù. Quân địch nổ súng đàn áp khiến 9 chiến sĩ hy sinh. Những người còn lại tìm cách thoát khỏi vòng vây và được nhân dân Nghĩa Lộ che chở, giúp đỡ.

Cuộc phá Căng ngày 17/3/1945 trở thành một dấu mốc trong lịch sử cách mạng của Nghĩa Lộ. Đó không chỉ là cuộc đấu tranh để giành lại tự do của những người tù chính trị, mà còn thể hiện tinh thần kiên cường của những người yêu nước trong những ngày tháng đầy biến động.

Ngày nay, tại khu di tích có đài tưởng niệm và phần mộ chung của 9 chiến sĩ đã hy sinh trong cuộc phá Căng năm 1945. Trong số đó có liệt sĩ, nhạc sĩ Đinh Nhu, tác giả ca khúc "Cùng nhau đi hồng binh", và liệt sĩ Phạm Quang Thẩm, người được tư liệu của di tích ghi nhận là người đã châm ngòi cho cuộc bạo động.

Những cái tên ấy khiến tôi nhận ra rằng lịch sử không chỉ là những sự kiện được ghi lại trong sách. Đằng sau mỗi cái tên là một con người từng có gia đình, quê hương, ước mơ và một tuổi trẻ. Họ đã lựa chọn con đường cách mạng và cuối cùng nằm lại trên mảnh đất Nghĩa Lộ.

Bên cạnh khu tưởng niệm 9 liệt sĩ, khu di tích còn có Nhà bia ghi danh 403 anh hùng, liệt sĩ. 403 cái tên trên bia đá cũng là 403 cuộc đời từng có gia đình, quê hương, những người thân chờ đợi và những ước mơ của riêng mình. Có người ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ, có người mãi mãi nằm lại trên mảnh đất này. Vì thế, với tôi, những con số ấy không hề khô khan, chúng nhắc chúng ta rằng lịch sử được tạo nên từ những con người thật và những mất mát có thật.

Hơn tám mươi năm trôi qua, Mường Lò hôm nay đã thay đổi từng ngày. Căng Nghĩa Lộ không còn là nơi giam giữ những người yêu nước, nhưng những câu chuyện nơi đây vẫn được giữ gìn qua di tích, bia tưởng niệm và những hoạt động giáo dục truyền thống.

Đối với thế hệ trẻ, Căng Nghĩa Lộ không chỉ là một nơi để tìm hiểu lịch sử, mà còn là một "địa chỉ đỏ" để nhìn lại những gì cha anh đã trải qua. Đứng trước những tấm bia, chúng ta hiểu hơn rằng cuộc sống bình yên hôm nay không tự nhiên mà có, đó là thành quả được đánh đổi bằng biết bao tuổi trẻ và sự hy sinh.

Là một học sinh, tôi nghĩ cách tri ân thiết thực nhất không nhất thiết phải là những điều lớn lao. Đó có thể là học tập nghiêm túc, sống có trách nhiệm, biết trân trọng hòa bình và chủ động tìm hiểu, gìn giữ những câu chuyện lịch sử của quê hương, đất nước.

Ngày nay, Căng Nghĩa Lộ thuộc phường Nghĩa Lộ, tỉnh Lào Cai, nhưng vùng đất này vẫn mang trong mình ký ức của Nghĩa Lộ, tỉnh yên Bái và cả miền Mường Lò. Địa danh có thể thay đổi theo thời gian, nhưng những giá trị lịch sử thì không vì thế mà mất đi.

Với tôi, Căng Nghĩa Lộ là một "dấu son giữa miền Mường Lò" - nơi nhắc thế hệ hôm nay nhớ về những người đã sống, chiến đấu và hy sinh trong thời hoa lửa. Để từ đó, chúng ta biết trân trọng hơn hai chữ "hòa bình" và hiểu rằng: có những tuổi trẻ đã đi qua chiến tranh để đổi lấy bình yên cho tuổi trẻ của chúng ta hôm nay.