CÁNH CHIM ĐẠI NGÀN TÂY NGUYÊN VÀ VỊ TƯỚNG Ê ĐÊ HUYỀN THOẠI TRÊN ĐỈNH CƯ M’GAR
Trong thiên anh hùng ca giải phóng dân tộc của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên bất khuất, Thiếu tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Y Blok Êban (bí danh Amí Đoan) là một tượng đài lịch sử sống động, người con ưu tú kiệt xuất của đại ngàn Đắk Lắk. Từ người lính khố xanh yêu nước khởi nghĩa giành chính quyền tại Buôn Ma Thuột mùa thu năm 1945, trải qua hai cuộc kháng chiến trường kỳ gian khổ chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, ông đã trở thành vị tướng người dân tộc thiểu số đầu tiên của vùng đất Tây Nguyên, người nắm quyền Tư lệnh Quân khu 6 và là Chủ tịch Ủy ban Quân quản đầu tiên tiến vào tiếp quản thị xã Buôn Ma Thuột trong trận mở màn đại thắng mùa Xuân năm 1975.
Vùng đất Tây Nguyên – cái nôi của những cánh rừng già hùng vĩ – qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ luôn là địa bàn chiến lược xung yếu bậc nhất:
Thực dân Pháp và đế quốc Mỹ triệt để áp dụng chính sách "chia để trị", lập ra "Xứ Thượng tự trị", kích động hận thù sắc tộc, mua chuộc các tù trưởng và cài cắm lực lượng phản động (tiêu biểu là tổ chức FULRO) hòng biến Tây Nguyên thành bàn đạp khống chế toàn bộ Đông Dương.
Phong trào cách mạng của đồng bào các dân tộc thiểu số Tây Nguyên đứng trước muôn vàn khó khăn, thiếu thốn về lương thực, vũ khí, phải đối mặt với các cuộc càn quét triệt hạ buôn làng, đốt rẫy gom dân vào các khu dồn, ấp chiến lược.
Yêu cầu lịch sử cấp bách là phải có những thủ lĩnh người đồng bào uy tín cao, am hiểu sâu sắc phong tục tập quán buôn làng, có tài thao lược quân sự và lòng trung thành tuyệt đối với Đảng để vận động đồng bào Tây Nguyên một lòng đi theo Bác Hồ, đoàn kết Kinh – Thượng đánh đuổi giặc ngoại xâm.
Đồng chí Y Blok Êban đã nhận lãnh sứ mệnh thiêng liêng ấy, cống hiến trọn vẹn cả cuộc đời cho tự do của buôn làng và sự toàn vẹn của non sông.
Ngọn cờ khởi nghĩa giành chính quyền tại Buôn Ma Thuột tháng 8 năm 1945
Y Blok Êban sinh năm 1921 trong một gia đình người dân tộc Ê Đê nghèo tại buôn Chăm, xã Cư Né, huyện Krông Búk (sau thuộc thị xã Buôn Hồ), tỉnh Đắk Lắk.
Lớn lên dưới ách cai trị hà khắc của thực dân Pháp, chứng kiến cảnh đồng bào bị đày đọa phu phen tạp dịch, ông bị bắt đi lính khố xanh đóng tại trại lính bảo an binh Buôn Ma Thuột:
Tại đây, người lính trẻ yêu nước đã được các chiến sĩ cộng sản kiên trung đang bị giam cầm tại Nhà đày Buôn Ma Thuột (như đồng chí Phan Đăng Lưu, Nguyễn Chí Thanh, Tố Hữu...) bí mật tuyên truyền, giác ngộ cách mạng.
Nhận thấy ánh sáng chân lý từ Đảng và Bác Hồ, Y Blok Êban đã đứng ra thành lập tổ chức cách mạng bí mật trong hàng ngũ lính khố xanh.
Ngày 24 tháng 8 năm 1945, dưới sự chỉ đạo của Tỉnh bộ Việt Minh Đắk Lắk, Trung sĩ Y Blok Êban đã chỉ huy toàn bộ binh lính bảo an thuộc quyền nổi dậy khởi nghĩa, nổ súng đánh chiếm dinh Tỉnh trưởng và trại lính, bắt giữ các chỉ huy tay sai, cùng nhân dân các dân tộc Buôn Ma Thuột giành chính quyền thắng lợi về tay nhân dân.
Cánh chim đại ngàn trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 – 1954)
Sau Cách mạng Tháng Tám, thực dân Pháp quay lại đánh chiếm Tây Nguyên. Y Blok Êban gia nhập Vệ quốc đoàn, trở thành một trong những cán bộ quân sự người dân tộc thiểu số đầu tiên của lực lượng vũ trang cách mạng:
Ông lần lượt đảm nhận các trọng trách: Đội trưởng Đội Tuyên truyền vũ trang độc lập, Đại đội trưởng, rồi Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 303 (Đắk Lắk) – đơn vị vũ trang kiên cường bám trụ đánh giặc trên cao nguyên.
Với tài nghệ luồn rừng, tác chiến dã chiến điêu luyện và khả năng thuyết phục buôn làng, ông đã lãnh đạo các đơn vị đánh phục kích hàng loạt trận trên Đường số 14, Đường số 21, phá vỡ các đồn bốt kìm kẹp của Pháp.
Năm 1954, sau Hiệp định Genève, ông cùng các cán bộ, chiến sĩ miền Nam tập kết ra Bắc, được cử đi đào tạo bài bản tại các học viện quân sự danh tiếng của Quân đội nhân dân Việt Nam, chuẩn bị lực lượng cho ngày trở về giải phóng quê hương.
Vị tư lệnh thao lược trên chiến trường Quân khu 6 và Đắk Lắk
Đầu thập niên 1960, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước bước sang giai đoạn đối đầu trực diện, đồng chí Y Blok Êban vượt dãy Trường Sơn trở lại chiến trường miền Nam:
Ông được Đảng và Quân đội tin tưởng giao các cương vị chỉ huy then chốt: Tỉnh đội trưởng Tỉnh đội Đắk Lắk, rồi Quyền Tư lệnh kiêm Phó Tư lệnh Quân khu 6.
Trên cương vị chỉ huy chiến trường, ông vừa trực tiếp chỉ huy các chiến dịch tác chiến tiêu hao sinh lực địch, vừa làm tốt công tác dân vận buôn làng: vận động đồng bào Ê Đê, M’Nông, Gia Rai, Ba Na không nghe theo lời xúi giục chia rẽ của Mỹ – ngụy, kiên quyết giữ rẫy, bám rừng, cất giấu lương thực tiếp tế cho bộ đội giải phóng.
Trong chiến dịch Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, các cánh quân do ông chỉ huy đã táo bạo thọc sâu đánh phá các căn cứ đầu não của đối phương tại thị xã Buôn Ma Thuột và các đồn bốt vành đai.
Chủ tịch Ủy ban Quân quản trong khúc ca khải hoàn Buôn Ma Thuột (Tháng 3/1975)
Chiến công chói lọi nhất gắn liền với tên tuổi của Y Blok Êban là trận đánh then chốt Buôn Ma Thuột mở màn Chiến dịch Tây Nguyên mùa Xuân năm 1975:
Rạng sáng ngày 10 tháng 3 năm 1975, các cánh quân chủ lực của ta đồng loạt nổ súng tiến công thị xã Buôn Ma Thuột, giáng đòn sấm sét làm tan rã Quân đoàn 2 và hệ thống phòng thủ của quân ngụy tại Tây Nguyên.
Ngay sau khi thị xã được giải phóng, ngày 18 tháng 3 năm 1975, Ủy ban Quân quản thị xã Buôn Ma Thuột – tỉnh Đắk Lắk chính thức ra mắt đồng bào; Đại tá Y Blok Êban vinh dự được cử giữ chức vụ Chủ tịch Ủy ban Quân quản.
Giữa cờ đỏ sao vàng tung bay rợp trời cao nguyên, hình ảnh người con Ê Đê dõng dạc đọc bản tuyên cáo thành lập chính quyền cách mạng đã đi vào lịch sử, mở ra bước ngoặt chiến lược dẫn tới sự sụp đổ hoàn toàn của chính quyền Sài Gòn vào ngày 30 tháng 4 năm 1975.
Vị tướng liêm chính thời bình và mốc son phong tặng danh hiệu Anh hùng
Sau ngày non sông thu về một mối, Đại tá Y Blok Êban được giao trọng trách làm Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Đắk Lắk đầu tiên sau ngày giải phóng:
Trong những năm tháng hòa bình muôn vàn khó khăn, ông đã lãnh đạo chính quyền và nhân dân tái thiết kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh, xây dựng thủy lợi, trường học và đẩy mạnh truy quét tàn dư phản động FULRO, giữ vững an ninh biên giới và sự bình yên cho các buôn làng Tây Nguyên.
Năm 1982, ông được thăng quân hàm Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam.
Năm 1986, Thiếu tướng Y Blok Êban nghỉ hưu và trở về sinh sống thanh bạch tại buôn Ko Tam, xã Ea Tu, thành phố Buôn Ma Thuột. Dù mang quân hàm cấp tướng và từng giữ cương vị đứng đầu tỉnh, ông luôn giữ nếp sống mộc mạc, giản dị của người già làng Ê Đê, luôn gần gũi, lắng nghe và nhiệt thành khuyên răn con cháu giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và niềm tin với Đảng.
Ghi nhận những cống hiến đặc biệt xuất sắc cho sự nghiệp cách mạng, bảo vệ Tổ quốc và khối đại đoàn kết toàn dân tộc, năm 2018, Thiếu tướng Y Blok Êban đã vinh dự được Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu cao quý: Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Cùng với đó, ông đã được trao tặng:
Huân chương Độc lập hạng Nhất;
Huân chương Kháng chiến hạng Nhất;
Huân chương Quân công hạng Nhất;
Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng.
Thiếu tướng Y Blok Êban tạ thế ngày 13 tháng 9 năm 2018 tại thành phố Buôn Ma Thuột, hưởng đại thọ 97 tuổi, để lại niềm tiếc thương vô hạn trong lòng đồng bào các dân tộc Tây Nguyên và toàn thể quân dân cả nước.
Cuộc đời gần một thế kỷ của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Y Blok Êban là một pho sử thi hào hùng của đại ngàn Tây Nguyên kiên cường. Từ người lính khố xanh khởi nghĩa năm 1945 đến vị tướng lĩnh trận mạc uy nghiêm giữa mùa Xuân đại thắng 1975, tên tuổi và nhân cách cao đẹp của ông mãi mãi là bóng cây kơ-nia sừng sững che chở cho buôn làng, là biểu tượng ngời sáng của lòng trung thành tuyệt đối với Tổ quốc và khối đại đoàn kết toàn dân tộc Việt Nam anh hùng.
