TP - Con đường này, cánh rừng này đã quá thân thuộc với Thế từ ngày anh đến chốt biên giới. Hoàng hôn miền biên ải bao giờ cũng gieo vào lòng người nhiều điều khác lạ so với những miền đất khác.
Những giọt nắng yếu ớt đổ trên ngọn cây bên kia bờ suối, màu vàng nhạt dù rừng cây ở đây đang vào đầu mùa mưa, mùa nở lộc xanh mướt. Phóng tầm mắt ra xa một tí là đất Campuchia, nghe nói đã qua bàn thảo nhiều lần với bạn nhưng chưa xác định được vị trí để cắm những cột mốc còn lại. Đó là việc của cấp trên, của Chính phủ còn đối với Thế là việc anh phải làm tròn bổn phận của mình ở cái chốt biên giới này.Thường vào mỗi buổi chiều, Thế khoác súng đi một vòng trên đường tuần tra biên giới vừa mới làm xong rồi về chốt của mình. Những ngày đầu mới về nhận nhiệm vụ, vào giờ này nỗi buồn ập đến. Rừng núi mênh mông, con người lạ lẫm, một tiếng chim quen hót cũng thấy nao lòng, dù tiếng chim ấy ở quê anh vẫn thường nghe. Một cành cây khô rớt xuống cũng làm Thế giật mình. Điểm chốt thường có mấy người nhưng không phải lúc nào cũng tề tựu đông đủ, người phải đi tuần tra, người phải vào bon, người về đồn có việc vì vậy việc chỉ còn một mình trên chốt, vào lúc hoàng hôn này là thử thách lớn với Thế. Mấy ngày đầu anh thấy mình chắc không thể vượt qua nỗi buồn đơn côi này, có lúc anh đã nghĩ đến chuyện bỏ chốt đào ngũ về quê.Nhưng rồi một hôm, Thế theo thiếu úy Sơn trong đội công tác cơ sở xuống bon Udon để đón người dân trở lại sống trên mảnh đất xa xưa của họ. Bon này đã bị dồn dân về phía trong cách xa biên giới từ thời chính quyền Ngô Đình Diệm. Những dãy nhà mới xây chờ dân, có cả nhà trẻ, mẫu giáo, trường cấp I khang trang. Cảnh trí này Thế thấy ở nhiều nơi, nó chẳng khác gì những làng tái định cư của các dự án thủy điện hay dự án giải phóng mặt bằng để làm công trình nào đó. Điều làm Thế phải để tâm là những cây cổ thụ còn lại trong làng, chỉ còn vài cây thôi nhưng là những cây cổ thụ trước khi làng rời đi. Thế không rành giống cây ở đây mà cũng không tiện hỏi để biết nó là loại cây gì, anh chỉ đứng nhìn thân cây nhẵn thín, nhiều chỗ không có vỏ, già làng chỉ cho anh những vết đen bầm trên thân cây là máu của các loài súc vật được dội vào khi làng có hội như săn được thú rừng hay trong lễ đâm trâu. Chính những cổ thụ này mới lôi kéo được người dân quay trở về bon sau mấy chục năm xa cách chứ không phải những ngôi nhà xây thẳng hàng ngay lối kia. Sau mấy tháng nhà cửa đường sá, trường lớp đã xây xong mà chỉ lác đác dăm bảy gia đình dọn về. Đó là điều làm đau đầu chính quyền địa phương cũng như những chiến sĩ biên phòng.Thế hỏi một ông già đang tần ngần ngay trước căn nhà, còn mùi sơn, nền nhà lát gạch vương chút hồ:- Sao già chưa dọn về ở?Ông già lắc đầu:- Không có chỗ đốt lửa, mình không về. Đốt lửa phải đốt dưới đất, không đốt trên gạch được. Quanh bon không còn rừng nữa, mình kiếm củi ở đâu.- Vậy chỗ cũ còn rừng à?- Rừng cũng sắp hết rồi, nhưng còn tìm được củi. Ở đây khó tìm củi lắm nên mình chưa về. Ngày trước mình sống ở đây, nhiều rừng nhiều củi lắm. Biên phòng đừng hỏi nữa, mình đau đầu mà.Thế chưa có kinh nghiệm nhiều về những bà con M’Nông, nhưng nhìn dáng điệu và nét mặt của ông già anh hiểu họ chưa tha thiết về lại bon cũ.Tối hôm ấy về chốt tự nhiên Thế không còn cảm thấy trống trải như các đêm trước, đã có những điều mới mẻ chen vào suy nghĩ của mình. Nét mặt ông già M’Nông, những cây cổ thụ trong bon vẫn theo anh về chốt. Trong đêm anh nghe tiếng suối chảy rõ hơn, tiếng đập cánh của đôi đại bàng núi trong đêm cũng có gì đó khác lạ. Giấc ngủ miền biên ải đến với anh chậm hơn mọi đêm.
Thế lớn lên ở một miền quê cách đây mấy trăm cây số, đó là vùng đồng bằng duyên hải nhưng lại sát với rừng. Ngày nhỏ Thế thường theo cha vào rừng lấy mật ong trên một cây chò lớn. Đến hôm nay sống giữa cánh rừng được cho là còn xanh tốt ở biên giới Việt Nam - Camphuchia, nhưng Thế chưa gặp cây rừng nào to lớn như vậy. Cây chò có đường kính phải tới bốn năm mét, trên cành nó có cả trăm tổ ong. Cả người Kinh và người Thượng sống trong vùng đều quí trọng nó và cùng nhau chia sẻ nguồn lợi mật ong lớn. Người Kinh có kỹ thuật leo trèo hơn nên lấy được nhiều hơn, người Thượng cũng chẳng phàn nàn gì. Trong quá khứ đã có người Thượng leo lên lấy mật bỏ vào gùi, khi tụt xuống cái gùi vướng vào cành cây kéo lại rớt xuống đất bỏ mạng. Nhưng nói chung việc ăn chia nguồn mật ong quí giá này vẫn hòa thuận vui vẻ.
Nhưng rồi cũng đã gần hai chục năm, khi Thế lên năm tuổi cây chò đó bị triệt hạ. Cái thời này đất đai núi rừng cây cối đều là tài sản của toàn dân, chứ không phải chỉ của dân Kinh và dân Thượng sống quanh cây chò. Một liên hiệp công nông lâm nghiệp được thành lập và họ quyết định hạ cây chò để lấy gỗ. Hôm ấy Thế theo cha vào rừng để lấy những tổ ong cuối cùng trên cây chò trước khi bị hạ. Những người Thượng đứng quanh cây chò mặt buồn rười rượi. Họ chẳng thèm leo lên cây lấy mật. Khi những người Kinh đem mật chia cho họ, họ cũng không nhận. Họ không khóc thét lu loa nhưng những giọt nước mắt từ từ lăn trên má họ còn hơn bất cứ tiếng gào thét nào. Thế đã nhìn thấy điều đó, bằng đôi mắt trẻ thơ của anh lúc đó anh chỉ tự hỏi sao mấy người Thượng này lại thương cây đến như vậy. Nó gần giống như việc Thế đã khóc thét lên khi con chó nhà mình bị đập chết.
Những công nhân người Kinh chăm chỉ chuẩn bị máy móc để cưa cây không để ý đến đám người Thượng đang lầm rầm khấn bái thương khóc cho cây chò. Họ đưa vào đây các loại máy cưa lớn: cưa Nhật, cưa Mỹ. Khi chiếc MIC Koler luồn những lưỡi cưa lớn vào thân cây, những người Thượng khóc thét chạy vào rừng. Họ không dám nhìn cây chò thiêng liêng của mình bị khai tử. Những người lớn nói với nhau mà Thế nghe được gỗ của cây chò này đủ làm mười lăm ngôi nhà.
Nhìn những người già M’Nông tần ngần trước những cây cổ thụ còn lại của bon Udon, hình ảnh cây chò lớn bị hạ ở vùng quê ám ảnh Thế cả buổi chiều hôm đó. Anh nhận ra có mối liên hệ mơ hồ nhưng lại bền chặt giữa những cây cổ thụ và những con người ở đây với cây chò và những người Thượng quê anh. Anh chưa thể hình dung nó được một cách rõ ràng, nhưng anh biết đó là chuyện có thật. Anh tự nhắc mình phải làm điều gì đó để thấu hiểu những con người vốn gắn bó với rừng già. Anh biết đối với họ mất rừng, mất cây thì họ không còn là chính họ nữa. Thế chưa vội về chốt mà ở lại bon đến tối để trò chuyện với những ông già M’Nông đang tần ngần trước cây cổ thụ chưa muốn đi dù đã chập choạng tối.
