Cao Bá Quát
THÁNH QUÁT, NHÀ THƠ LỚN VÀ THỦ LĨNH CUỘC KHỞI NGHĨA MỸ LƯƠNG
Cao Bá Quát (khoảng 1808/1809–1855), tự là Chu Thần, hiệu Cúc Đường, quê ở làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, nay thuộc Hà Nội, là một nhà thơ, danh sĩ và thủ lĩnh phong trào đấu tranh chống triều đình nhà Nguyễn dưới thời vua Tự Đức.
Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống Nho học, Cao Bá Quát từ nhỏ đã nổi tiếng thông minh, ham học và có tài năng văn chương xuất chúng. Ông được người đời tôn xưng là Thánh Quát, thường được nhắc đến cùng Nguyễn Văn Siêu qua danh xưng Thần Siêu, Thánh Quát.
Năm 1831, Cao Bá Quát tham dự kỳ thi Hương và đỗ Cử nhân. Sau đó, ông nhiều lần tham gia thi Hội nhưng không đỗ. Trong quá trình làm quan dưới triều Nguyễn, ông từng đảm nhiệm công việc tại Bộ Lễ, Viện Hàn lâm và giữ chức Giáo thụ phủ Quốc Oai.
Năm 1841, khi tham gia chấm thi tại trường thi Thừa Thiên, Cao Bá Quát bị phát hiện sửa một số bài thi phạm trường quy vì tiếc tài năng của thí sinh. Sự việc khiến ông bị kết án và chịu cảnh tù đày, sau đó được giảm án.
Những trải nghiệm trong cuộc đời làm quan, cùng việc chứng kiến tình trạng bất công và đời sống khó khăn của nhân dân, đã tác động sâu sắc đến tư tưởng của Cao Bá Quát.
Năm 1854, trong bối cảnh miền Bắc xảy ra mất mùa và nhiều biến động xã hội, ông tham gia lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương tại vùng Sơn Tây. Nghĩa quân tôn Lê Duy Cự, người thuộc dòng dõi nhà Lê, làm minh chủ; Cao Bá Quát giữ vai trò Quốc sư.
Cuộc khởi nghĩa ban đầu giành được một số kết quả nhưng sau đó bị quân triều đình đàn áp. Cao Bá Quát mất trong quá trình chiến đấu vào đầu năm 1855, theo cách tính dương lịch. Một số tài liệu ghi năm mất là 1854 do căn cứ vào niên đại âm lịch.
Không chỉ nổi tiếng với hoạt động chính trị, Cao Bá Quát còn để lại di sản văn học có giá trị lớn. Những tác phẩm tiêu biểu của ông gồm Sa hành đoản ca (Bài ca ngắn đi trên bãi cát), Dương phụ hành và Tài tử đa cùng phú.
Thơ văn Cao Bá Quát thể hiện cá tính mạnh mẽ, tư tưởng phê phán xã hội, lòng cảm thông đối với nhân dân và khát vọng vượt khỏi những ràng buộc của con đường công danh truyền thống.
Mặc dù nhiều sáng tác của ông bị triều Nguyễn cấm lưu hành sau cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương, một phần đáng kể vẫn được lưu giữ nhờ quá trình sao chép và sưu tầm của các thế hệ sau.
Cao Bá Quát được lịch sử ghi nhận là một nhà thơ lớn của văn học Việt Nam thế kỷ XIX, một trí thức có tư tưởng phản kháng mạnh mẽ và là nhân vật tiêu biểu trong các phong trào đấu tranh chống triều đình phong kiến đương thời.
