CAO BÁ QUÁT – KHÍ PHÁCH THẦN SIÊU THÁNH QUÁT VÀ KHÁT VỌNG CANH TÂN DÂN TỘC

KHÍ TIẾT KẺ SĨ VÀ NỖI TRĂN TRỞ THỜI CUỘC

Có những con người sinh ra với tâm hồn khoáng đạt tự do, quyết không chịu uốn mình theo khuôn phép mục ruỗng của thời thế.

Sinh ra tại làng Phú Thị, huyện Gia Lâm (xứ Kinh Bắc xưa), Cao Bá Quát sớm nức tiếng là bậc thần đồng văn chương lỗi lạc. Đương thời truyền tụng câu ca ngợi “Văn như Siêu, Quát vô Tiền Hán” để tôn vinh tài năng xuất chúng của ông cùng danh sĩ Nguyễn Văn Siêu. Giàu tài năng là thế, nhưng con đường cử nghiệp của người chí sĩ họ Cao lại gập ghềnh, lận đận bởi cá tính ngang tàng, ghét thói xu phụ và luôn bất bình trước cảnh bất công.

Khi làm quan sơ khảo trường thi Thừa Thiên (1841), thấy nhiều bài văn hay của thí sinh nghèo bị phạm húy nhỏ nhen, ông đã cùng đồng sự dùng ánh đèn chữa chữ để cứu vớt người hiền tài. Việc bị phát giác, ông bị khép án tử hình, trải qua những ngày tháng lao tù tra tấn khắc nghiệt trước khi được giảm án và điều đi “dương trình hiệu lực” (đi công cán chuộc tội ở nước ngoài).

Chuyến đi vượt biển sang vùng Hạ Châu (Singapore, Indonesia) năm 1844 đã làm thay đổi sâu sắc nhãn quan của Cao Bá Quát. Tận mắt nhìn thấy tàu đồng, đại bác và văn minh phương Tây, ông sớm nhận ra sự trì trệ, bảo thủ của triều đình phong kiến đang đẩy non sông vào ngõ cụt hiểm nghèo.

Trở về nước, trước cảnh sưu cao thuế nặng và người dân lầm than trong nghèo đói, ông không thể nhắm mắt làm một viên quan giáo thụ an phận chốn Quốc Oai. Bằng sự khẳng khái hiếm có: “Nhất sinh đê thủ bái hoa mai” (Một đời chỉ biết cúi đầu trước hoa mai – loài hoa tượng trưng cho sự thanh cao, tinh khiết), Cao Bá Quát đã dấn thân đứng về phía nhân dân lao khổ.

Năm 1854, ông phất cờ lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương, quy tụ đông đảo nông dân và đồng bào miền núi nổi dậy chống lại ách cai trị hà khắc. Dù cuộc khởi nghĩa sau đó bị triều đình đàn áp dã man và ông đã anh dũng hy sinh nơi chiến địa, nhưng tinh thần quật khởi ấy đã tạc vào lịch sử bóng dáng một kẻ sĩ can trường, dám xả thân vì nghĩa lớn.

Cuộc đời của Cao Bá Quát là khúc tráng ca bi hùng về nhân cách trong sạch và tinh thần trượng nghĩa. Ông không chỉ để lại cho hậu thế một kho tàng thi ca đồ sộ, dạt dào cảm xúc hiện thực và tinh thần nhân đạo, mà còn nêu cao tấm gương về lòng dũng cảm, dám đứng lên chống lại những điều bất công, lạc hậu.

Khí phách hiên ngang ấy vẫn tiếp tục soi sáng hành trình của thế hệ trẻ hôm nay.

Tiếp nối tinh thần Chu Thần Cao Bá Quát trong kỷ nguyên mới chính là nuôi dưỡng tư duy độc lập, tinh thần phản biện sáng tạo, dám nghĩ dám làm và giữ vững đạo đức, phẩm giá ngay thẳng trước mọi cám dỗ đời thường.

Bởi di sản của những bậc tiền nhân không chỉ dừng lại nơi trang sách sử hay những vần thơ ngâm vịnh. Tinh thần ấy vẫn tiếp tục đồng hành trong ý chí vượt khó, khát vọng tự lực, tự cường và bản lĩnh cống hiến cho sự phồn vinh của non sông, đất nước.