CAO BÁ QUÁT – MỘT ĐỜI TÀI HOA, KHÍ PHÁCH VÀ KHÁT VỌNG CÔNG BẰNG

CÂU CHUYỆN THỜI HOA LỬA CAO BÁ QUÁT – MỘT ĐỜI TÀI HOA, KHÍ PHÁCH VÀ KHÁT VỌNG CÔNG BẰNG

Trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX, Cao Bá Quát là một nhân vật đặc biệt. Ông được biết đến trước hết như một nhà thơ, nhà văn tài hoa, một người nổi tiếng có khí phách và cá tính mạnh mẽ. Nhưng cuộc đời Cao Bá Quát không chỉ có những trang thơ. Đằng sau một “Thánh Quát” của văn chương là một con người luôn trăn trở trước cảnh đời, trước những bất công và nỗi khổ của người dân đương thời. Cuối cùng, những trăn trở ấy đã đưa ông đến con đường khởi nghĩa Mỹ Lương năm 1854, một cuộc nổi dậy chống triều Nguyễn mà Cao Bá Quát giữ vai trò lãnh đạo.

Cao Bá Quát sinh năm 1809, quê ở làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, vùng đất nay thuộc thành phố Hà Nội. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, học rộng, có tài văn chương. Người đời cùng thời từng xếp ông bên cạnh Nguyễn Văn Siêu, gọi là “Thần Siêu, Thánh Quát”, để ca ngợi tài văn chương xuất chúng của hai người.

Nhưng tài năng ấy lại không đem đến cho ông một con đường công danh bằng phẳng. Năm 1831, Cao Bá Quát đỗ Á nguyên trường thi Hà Nội. Tuy nhiên, con đường thi cử về sau không thuận lợi. Ông nhiều lần thi Hội nhưng không đỗ. Những năm tháng ấy khiến Cao Bá Quát càng có cơ hội đi nhiều nơi, quan sát cuộc sống và tiếp xúc với nhiều tầng lớp nhân dân.

Đến năm 1841, ông được quan đầu tỉnh Bắc Ninh tiến cử vào kinh đô Huế làm Hành tẩu Bộ Lễ. Bước vào chốn quan trường, người có tài văn chương ấy càng có điều kiện nhìn thấy những vấn đề của xã hội phong kiến đương thời. Cao Bá Quát là người có cá tính mạnh, không dễ dàng chấp nhận những điều mà ông cho là bất công, giả dối. Chính vì vậy, cuộc đời làm quan của ông trải qua nhiều thăng trầm.

Có một câu chuyện nổi tiếng thường được nhắc đến khi nói về khí phách của Cao Bá Quát. Trong một lần chấm thi, ông đã sửa chữa những lỗi mà ông cho là bất công trong bài thi của thí sinh. Hành động ấy khiến ông bị xử phạt. Dù câu chuyện được truyền lại qua nhiều tư liệu với những chi tiết khác nhau, nó vẫn phần nào phản ánh hình ảnh một Cao Bá Quát cứng cỏi, không dễ khuất phục trước những điều ông cho là trái với lẽ phải. Ông từng được cử đi làm việc tại Singapore, Indonesia rồi trở về nước. Những chuyến đi ấy càng mở rộng tầm mắt của một nhà nho, giúp ông có thêm những suy nghĩ về xã hội và con người.

Nhưng càng chứng kiến cuộc sống, ông càng day dứt. Nửa đầu thế kỷ XIX, dưới triều Nguyễn, đời sống của nhiều tầng lớp nhân dân gặp rất nhiều khó khăn. Thuế khóa, thiên tai, mất mùa và những bất ổn xã hội khiến nhiều cuộc nổi dậy của nông dân diễn ra ở nhiều nơi.

Trong bối cảnh đó, Cao Bá Quát ngày càng xa rời con đường quan trường. Ông không còn tin rằng chỉ bằng con đường làm quan, mình có thể thay đổi được những điều mà ông nhìn thấy trong xã hội. Và rồi, một bước ngoặt lớn đã đến.

Nếu những người lính thời chiến được biết đến qua tiếng súng và chiến trường, thì với Cao Bá Quát, cuộc đời ông bước vào “thời hoa lửa” bằng một con đường rất khác: từ một nhà nho cầm bút trở thành người tham gia lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa. Năm 1854, cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương bùng nổ. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, đây là cuộc khởi nghĩa do Cao Bá Quát khởi xướng, diễn ra ở vùng Sơn Tây và Mỹ Lương.

Cao Bá Quát đã liên kết với những người chống đối triều đình, trong đó có Lê Duy Cự. Ông từ bỏ con đường quan trường để tham gia vào cuộc nổi dậy. Hãy hình dung một người từng nổi tiếng với những câu thơ, từng bước vào chốn quan trường, nay lại xuất hiện giữa vùng núi rừng Mỹ Lương, cùng những người dân nghèo và những người bất mãn với triều đình dựng cờ khởi nghĩa.

Đó là một sự lựa chọn đầy nguy hiểm Bởi Cao Bá Quát hiểu rằng một khi đã bước vào con đường ấy, ông không còn đường quay lại. Cuộc khởi nghĩa diễn ra trong điều kiện vô cùng khó khăn. Lực lượng nghĩa quân không thể so sánh với quân đội triều đình về trang bị, tổ chức và khả năng hậu cần. Nhưng điều mà họ có là sự bất mãn trước hoàn cảnh xã hội và khát vọng thay đổi.

Cao Bá Quát trở thành linh hồn của cuộc khởi nghĩa Vùng Mỹ Lương trở thành căn cứ tụ nghĩa. Một số địa điểm ở khu vực này đến nay vẫn còn được nhắc đến trong các nghiên cứu về cuộc khởi nghĩa. Tư liệu của Thư viện Hà Nội cho biết Mỹ Lương từng là một căn cứ tụ nghĩa của cuộc khởi nghĩa nông dân chống triều đình Nguyễn, trong đó Cao Bá Quát giữ vai trò linh hồn của phong trào. Những ngày tháng ấy chắc hẳn rất khác với cuộc sống của một nhà thơ nơi kinh thành. Không còn những trang giấy, những buổi đàm đạo văn chương hay những kỳ thi.

Thay vào đó là những cuộc hành quân, những cuộc đụng độ, những đêm căng thẳng giữa núi rừng và nỗi lo quân triều đình truy kích.

Cao Bá Quát đã lựa chọn đứng về phía những người nổi dậy. Nhưng lịch sử cũng cho thấy sự chênh lệch về lực lượng là rất lớn. Cuộc khởi nghĩa cuối cùng bị quân triều đình đàn áp. Năm 1855, Cao Bá Quát hy sinh trong cuộc chiến. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ông bị bắn chết tại trận ở vùng núi Yên Sơn, phủ Quốc Oai, khép lại cuộc đời của một con người tài hoa nhưng nhiều bi kịch.

Cao Bá Quát ra đi khi mới khoảng 46 tuổi Một cuộc đời không dài nhưng đầy biến động. Một người từng được tôn là “Thánh Quát” trong văn chương lại kết thúc cuộc đời giữa khói lửa của một cuộc khởi nghĩa. Nếu nhìn Cao Bá Quát chỉ như một nhà thơ, chúng ta sẽ bỏ qua một phần rất quan trọng trong con người ông. Ông là người có tài năng văn chương đặc biệt, nhưng đồng thời cũng là người có cá tính mạnh, có ý thức về xã hội và không cam chịu trước những điều mình cho là bất công.

Tất nhiên, khi nhìn từ hiện tại, chúng ta cần đánh giá cuộc khởi nghĩa Mỹ Lương trong bối cảnh lịch sử cụ thể của thế kỷ XIX. Đây không phải một cuộc chiến tranh chống ngoại xâm như những cuộc kháng chiến mà dân tộc Việt Nam trải qua sau này. Đó là một cuộc nổi dậy chống lại triều đình phong kiến đương thời.

Nhưng chính vì vậy, câu chuyện Cao Bá Quát càng đáng để suy ngẫm. Bởi lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những người chiến thắng. Lịch sử còn được tạo nên bởi những con người dám lựa chọn, dám hành động và dám trả giá cho lựa chọn của mình.

Sau khi Cao Bá Quát mất, thơ văn của ông từng bị cấm đoán và nhiều tác phẩm bị tiêu hủy. Tuy nhiên, vượt qua thời gian, nhiều tác phẩm của ông vẫn được lưu giữ. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, khi sưu tầm thơ văn Cao Bá Quát vào thế kỷ XX, người ta vẫn tìm được hơn 1.000 bài được viết bằng chữ Hán và chữ Nôm sau khi đã loại trừ những tác phẩm không chắc chắn là của ông.Ngày nay, khi đọc lại cuộc đời Cao Bá Quát, thế hệ trẻ có thể rút ra nhiều bài học đáng suy ngẫm.

Cao Bá Quát sinh ra trong một xã hội mà con đường công danh của một nhà nho chủ yếu gắn với khoa cử. Ông đã học tập, thi cử và từng bước bước vào quan trường. Nhưng khi con đường ấy không đem lại điều ông mong muốn, ông không ngừng tìm kiếm cách để thể hiện lý tưởng và suy nghĩ của mình. Điều đó nhắc tuổi trẻ rằng mỗi người cần có mục tiêu sống Có mục tiêu, con người mới biết mình cần học gì, rèn luyện gì và phải đi về đâu.

Bài học thứ hai là dám suy nghĩ độc lập. Cao Bá Quát là một con người có cá tính. Ông không dễ dàng chấp nhận những điều mà ông cho là không đúng. Chính sự độc lập trong suy nghĩ đã tạo nên một nhà thơ có phong cách riêng và một nhân cách đặc biệt.

Trong xã hội hiện đại, người trẻ càng cần khả năng suy nghĩ độc lập. Nhưng suy nghĩ độc lập không có nghĩa là phủ nhận mọi thứ hay hành động nóng vội. Đó là khả năng biết tìm hiểu thông tin, phân biệt đúng sai, biết lắng nghe nhiều chiều và có chính kiến dựa trên hiểu biết.

Bài học thứ ba là giá trị của tài năng và học tập. Cao Bá Quát để lại một di sản văn chương lớn dù cuộc đời ông trải qua nhiều biến cố. Điều đó cho thấy tài năng chỉ có thể phát triển khi con người không ngừng học tập và rèn luyện. Đối với tuổi trẻ hôm nay, kiến thức chính là một trong những sức mạnh quan trọng nhất. Muốn xây dựng quê hương, cần có tri thức.