Cao Thắng – Khi nghĩa quân tự tìm cách tạo ra vũ khí cho mình

Một đội quân có thể có lòng quyết tâm, có người sẵn sàng chiến đấu và có địa bàn để hoạt động. Nhưng khi đối phương sở hữu súng đạn và trang bị tốt hơn rất nhiều, lòng dũng cảm thôi chưa đủ để giải quyết khoảng cách ấy. Đó là một trong những vấn đề mà nghĩa quân chống Pháp cuối thế kỷ XIX phải đối diện.

Trong cuộc khởi nghĩa Hương Khê, có một người đã tìm cách trả lời bài toán đó theo cách rất thực tế: nếu thiếu vũ khí, phải tìm cách tự tạo ra vũ khí.

Người ấy là Cao Thắng.

Cao Thắng sinh năm 1864, quê ở Hà Tĩnh. Ông trưởng thành trong giai đoạn đất nước rơi vào những biến động lớn sau khi thực dân Pháp từng bước mở rộng quá trình xâm lược và kiểm soát Việt Nam. Sau sự kiện kinh thành Huế năm 1885 và sự ra đời của phong trào Cần Vương, nhiều cuộc khởi nghĩa chống Pháp xuất hiện ở các địa phương.

Trong số đó, khởi nghĩa Hương Khê do Phan Đình Phùng lãnh đạo trở thành một trong những cuộc khởi nghĩa tiêu biểu và kéo dài của phong trào Cần Vương. Cao Thắng là một tướng lĩnh quan trọng của nghĩa quân, đặc biệt trong giai đoạn xây dựng và củng cố lực lượng.

Nhưng tổ chức một lực lượng chống lại quân đội được trang bị tốt đặt ra rất nhiều vấn đề. Nghĩa quân cần người, cần lương thực, cần căn cứ và đặc biệt cần vũ khí. Không thể lúc nào cũng trông chờ vào việc thu được súng từ đối phương, trong khi các loại vũ khí truyền thống ngày càng bộc lộ hạn chế trước súng trường.

Cao Thắng cùng nghĩa quân vì vậy đã tổ chức nghiên cứu và chế tạo súng dựa trên những mẫu súng thu được của quân Pháp. Trong điều kiện cuối thế kỷ XIX, việc này không hề đơn giản. Nghĩa quân không sở hữu một nền công nghiệp quân sự hiện đại, cũng không có những nhà máy lớn với hệ thống máy móc đầy đủ. Việc chế tạo phải dựa rất nhiều vào tay nghề của những người thợ và nguồn vật liệu có thể huy động được.

Những khẩu súng được tạo ra trong điều kiện ấy tất nhiên không thể xóa bỏ hoàn toàn khoảng cách về trang bị giữa hai bên. Nhưng điều đáng chú ý nằm ở chính cách nghĩa quân đối diện với khó khăn. Thay vì xem sự thiếu thốn vũ khí là một giới hạn không thể thay đổi, họ tìm cách quan sát thứ đối phương đang sử dụng, tìm hiểu cấu tạo và thử tạo ra phương tiện phù hợp với khả năng của mình.

Cao Thắng còn tham gia tổ chức và chỉ huy lực lượng của cuộc khởi nghĩa Hương Khê. Những năm hoạt động trong vùng rừng núi Hà Tĩnh và khu vực lân cận đòi hỏi nghĩa quân phải vừa chiến đấu, vừa duy trì căn cứ và bảo đảm những điều kiện cần thiết để tiếp tục tồn tại trước các cuộc đàn áp của thực dân Pháp.

Năm 1893, Cao Thắng hy sinh khi mới 29 tuổi. Cuộc đời ông dừng lại rất sớm, trong khi cuộc khởi nghĩa Hương Khê vẫn tiếp tục dưới sự lãnh đạo của Phan Đình Phùng cho đến những năm sau đó. Vì vậy, khi nhắc đến Cao Thắng, người ta không chỉ nhớ một tướng lĩnh trẻ của nghĩa quân mà còn nhớ đến nỗ lực tự tìm cách giải quyết sự thiếu hụt về trang bị trong một hoàn cảnh vô cùng khó khăn.

Câu chuyện ấy có một điểm rất đáng suy nghĩ. Khi gặp một vấn đề, con người thường có hai cách nhìn. Cách thứ nhất là liệt kê tất cả những thứ mình đang thiếu rồi kết luận rằng công việc không thể thực hiện. Cách thứ hai cũng nhìn thấy những giới hạn đó, nhưng tiếp tục hỏi: với những gì đang có, mình có thể làm được đến đâu?

Hai cách nhìn không khác nhau ở việc có nhận ra khó khăn hay không. Cả hai đều nhìn thấy khó khăn. Điểm khác nằm ở phản ứng sau đó.

Nghĩa quân Hương Khê không thể biến mình thành một đội quân được trang bị như quân đội Pháp chỉ bằng ý chí. Việc chế tạo vũ khí cũng không thể giải quyết mọi bất lợi. Nhưng những nỗ lực gắn với Cao Thắng cho thấy một điều quan trọng: không có đủ điều kiện lý tưởng không đồng nghĩa với việc con người hoàn toàn không còn khả năng cải thiện hoàn cảnh của mình.

Tinh thần ấy vẫn rất gần với cuộc sống hiện nay. Một nhóm học sinh muốn thực hiện dự án nhưng thiếu kinh phí có thể thu nhỏ quy mô để thử trước. Một nhóm tình nguyện không có nhiều thiết bị có thể tận dụng những công cụ sẵn có. Một người chưa biết thực hiện một công việc có thể quan sát cách người khác làm, học từng bước rồi thử nghiệm. Điều quan trọng là phải biết giới hạn của giải pháp mình tạo ra, thay vì vừa tự ti vì nó chưa hoàn hảo, vừa chủ quan cho rằng nó đã giải quyết được mọi thứ.

Đó cũng là điểm khiến câu chuyện Cao Thắng thú vị hơn một câu chuyện đơn thuần về “vượt khó”. Sáng tạo không phải lúc nào cũng là phát minh ra một thứ chưa từng tồn tại. Đôi khi, sáng tạo bắt đầu từ việc quan sát một giải pháp đang có, hiểu nguyên lý của nó rồi tìm cách thích nghi với điều kiện của chính mình.

Và cũng không phải thử nghiệm nào cũng thành công ngay lần đầu. Khi điều kiện hạn chế, việc làm thử, kiểm tra, phát hiện điểm chưa phù hợp rồi tiếp tục điều chỉnh càng trở nên quan trọng. Một giải pháp thực tế không nhất thiết phải hoàn hảo; trước hết nó phải giải quyết được một phần vấn đề mà con người thực sự đang đối diện.

Cao Thắng chỉ sống 29 năm. Nhưng trong quãng đời ngắn ngủi ấy, câu chuyện về việc tổ chức nghĩa quân tìm hiểu và chế tạo vũ khí đã để lại một hình ảnh rất đặc biệt: đứng trước khoảng cách lớn về phương tiện, ông không chỉ nhìn vào thứ mình không có mà tìm cách khai thác thứ mình đang có. Hơn một thế kỷ sau, bài học ấy vẫn có thể được hiểu theo một cách rất giản dị: khó khăn cho chúng ta biết giới hạn nằm ở đâu, còn cách chúng ta tìm đường vượt qua giới hạn ấy mới cho thấy khả năng của con người.